შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კრიტიკული მდგომარეობიდან გადარჩენა თანამედროვე მედიცინის ერთ-ერთი ყველაზე რთული და მრავალფაქტორული გამოწვევაა. განსაკუთრებით მძიმეა შემთხვევები, როდესაც პაციენტს ხანგრძლივი დროის განმავლობაში აქვს ჟანგბადის დეფიციტი, განვითარებულია სეფსისი ან სხვა სისტემური გართულებები, რაც პირდაპირ აზიანებს სასიცოცხლო ორგანოებს. მსგავსი მდგომარეობების მართვა მხოლოდ ინდივიდუალური კლინიკური უნარების შედეგი არ არის — ის ასახავს ჯანდაცვის სისტემის შესაძლებლობებს, ინტენსიური თერაპიის ხარისხს, მულტიდისციპლინურ მუშაობას და რეაბილიტაციის უწყვეტობას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია, რადგან კრიტიკული ავადმყოფობის გადარჩენილთა რიცხვი იზრდება, ხოლო მათი გრძელვადიანი შედეგები ხშირად რჩება ყურადღების მიღმა.
პრობლემის აღწერა
ხანგრძლივი ჰიპოქსია, სეფსისი და მრავალორგანული უკმარისობა კრიტიკული მდგომარეობების იმ ჯგუფს მიეკუთვნება, რომელიც მაღალი სიკვდილიანობითა და გართულებების სიხშირით ხასიათდება. მსგავსი შემთხვევები საქართველოში არ არის იშვიათი, განსაკუთრებით მძიმე ინფექციების, ტრავმების ან გადაუდებელი ქირურგიული მდგომარეობების ფონზე. პრობლემა მხოლოდ გადარჩენა არ არის — მნიშვნელოვანი საკითხია, რა ხარისხის სიცოცხლეს უბრუნდება პაციენტი მკურნალობის შემდეგ. ეს თემატიკა აინტერესებს არა მხოლოდ ექიმებს, არამედ პაციენტებს, მათ ოჯახებს და მთლიანად საზოგადოებას, რადგან რეაბილიტაცია, შრომისუნარიანობა და ფსიქიკური ჯანმრთელობა პირდაპირ უკავშირდება სოციალური ტვირთის შემცირებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ჰიპოქსია იწვევს უჯრედული მეტაბოლიზმის მოშლას, ენერგეტიკული რესურსების ამოწურვას და ანთებითი პროცესების გააქტიურებას. განსაკუთრებით მგრძნობიარეა ტვინი, გული და თირკმელები. სეფსისის დროს ანთებითი რეაქცია ხდება სისტემური, რაც იწვევს სისხლძარღვთა ტონუსის დარღვევას, მიკროცირკულაციის გაუარესებას და ორგანოთა ფუნქციის დაქვეითებას. კვლევები აჩვენებს, რომ ხანგრძლივი ინტენსიური თერაპიის შემდეგ პაციენტთა ნაწილს უვითარდება sogenannte პოსტინტენსიური სინდრომი, რომელიც მოიცავს კოგნიტიურ, ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ დარღვევებს [1].
კლინიკური მართვისას გადამწყვეტია ადრეული დიაგნოსტიკა, დროული ანტიბაქტერიული თერაპია, ჟანგბადით უზრუნველყოფა და ორგანოთა მხარდაჭერა. თუმცა, თანამედროვე მიდგომები ხაზს უსვამს რეაბილიტაციის ადრეულ დაწყებას, მათ შორის მოძრაობის, სუნთქვითი ვარჯიშებისა და ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის ჩართვას [2].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო მონაცემების მიხედვით, სეფსისის გლობალური შემთხვევები წელიწადში დაახლოებით 49 მილიონს აღწევს, ხოლო სიკვდილიანობა — 11 მილიონამდეა [3]. ინტენსიური თერაპიის განყოფილებებში გადარჩენილი პაციენტების დაახლოებით 30–50 პროცენტს ექვსი თვის შემდეგ კვლავ აქვს ფუნქციური შეზღუდვები. ეს რიცხვები ცხადყოფს, რომ მკურნალობის წარმატება მხოლოდ გადარჩენით არ იზომება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია ამ მონაცემების გააზრება და რესურსების სწორად გადანაწილება, რათა შემცირდეს გრძელვადიანი ინვალიდობა და ეკონომიკური დანაკარგი.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები და წამყვანი სამეცნიერო ჟურნალები ხაზს უსვამენ ინტეგრირებული მოვლის აუცილებლობას. რეკომენდაციები მოიცავს სტანდარტიზებულ პროტოკოლებს სეფსისის მართვისთვის, ინტენსიური თერაპიის ხარისხის მუდმივ მონიტორინგს და რეაბილიტაციის პროგრამების განვითარებას [4,5]. The Lancet და BMJ ხშირად აქვეყნებენ კვლევებს, რომლებიც აჩვენებს, რომ მულტიდისციპლინური მიდგომა ამცირებს გართულებებს და აუმჯობესებს პაციენტთა ცხოვრების ხარისხს [6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში ინტენსიური თერაპიის სერვისები ეტაპობრივად ვითარდება, თუმცა ჯერ კიდევ არსებობს რესურსული და კადრული შეზღუდვები. მსგავსი შემთხვევები ნათლად აჩვენებს მაღალი სტანდარტების კლინიკების მნიშვნელობას და პროფესიული განათლების უწყვეტ საჭიროებას. აკადემიური სივრცის როლი, როგორიცაა www.gmj.ge, მნიშვნელოვანია ცოდნის გავრცელებისა და კვლევების ხელშეწყობისთვის. ხარისხისა და უსაფრთხოების საკითხებში კი განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება სერტიფიკაციასა და სტანდარტებს, რაზეც კონცენტრირებულია www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პლატფორმები, მათ შორის https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge, ხელს უწყობენ ცნობიერების ამაღლებას და სანდო ინფორმაციის გავრცელებას.
მითები და რეალობა
არსებობს მოსაზრება, რომ კრიტიკული მდგომარეობიდან გადარჩენის შემდეგ პაციენტი ავტომატურად სრულად ჯანმრთელია. რეალობაში კი ხშირად ვითარდება ხანგრძლივი გართულებები, რომლებიც საჭიროებს მონიტორინგს და რეაბილიტაციას. კიდევ ერთი მითი არის ის, რომ რეაბილიტაცია მეორეხარისხოვანია. სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ სწორედ რეაბილიტაციის ხარისხი განსაზღვრავს გრძელვადიან შედეგებს [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: შესაძლებელია თუ არა სრულად აღდგენა ხანგრძლივი ჰიპოქსიის შემდეგ?
პასუხი: სრულად აღდგენა ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია დაზიანების სიმძიმეზე, ასაკზე და რეაბილიტაციის ხარისხზე.
კითხვა: რამდენად მნიშვნელოვანია ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა?
პასუხი: ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა კრიტიკულია, რადგან პოსტტრავმული სიმპტომები ხშირია და გავლენას ახდენს ცხოვრების ხარისხზე.
კითხვა: საჭიროა თუ არა გრძელვადიანი დაკვირვება?
პასუხი: დიახ, რეკომენდებულია მინიმუმ ერთი წლის განმავლობაში მონიტორინგი.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
კრიტიკული მდგომარეობიდან გადარჩენა მხოლოდ სამედიცინო მიღწევა არ არის — ეს არის სისტემური მუშაობის შედეგი, რომელიც იწყება გადაუდებელი დახმარებით და გრძელდება რეაბილიტაციით. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ამოცანაა უზრუნველყოს მაღალი ხარისხის მომსახურება, გააძლიეროს ცნობიერება და ხელი შეუწყოს პაციენტთა რეინტეგრაციას საზოგადოებაში. რეალისტური რეკომენდაციები მოიცავს სტანდარტების გაუმჯობესებას, პროფესიული განათლების გაძლიერებას და პაციენტზე ორიენტირებული მოვლის განვითარებას.
ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის მიხეილ სარჯველაძის ხელმძღვანელობით, პროფესიული განვითარების საბჭოს სხდომა გაიმართა, სადაც ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნაზე, კონტროლის გამკაცრების აუცილებლობაზე იმსჯელეს. ინფორმაცას ჯანდაცვის სამინისტრო ავრცელებს.
ჯანდაცვის სამინისტრომ ფსიქოტროპული მედიკამენტების გაცემის პრაქტიკა შეისწავლა, სადაც მნიშვნელოვანი ნაკლოვანებები და რისკები გამოვლინდა. საბჭოს სხდომაზე აღინიშნა, რომ ექიმების მიერ, ფსიქოტროპული მედიკამენტების რეცეპტების გაცემა ხდებოდა დასაბუთების, დიაგნოსტირებისა და პაციენტთან კონსულტაციის გარეშე. ცალკეულ შემთხვევებში, ფსიქოტროპული მედიკამენტების რეცეპტს გასცემდა ექიმი, რომელსაც შესაბამისი ნებართვა არ ჰქონდა. ასევე, მედიკამენტი გაიცემოდა, დღიურ დოზასთან შედარებით, ორჯერ და სამჯერ დიდი დოზით.
საბჭოს წევრების განცხადებით, ფსიქტორული მედიკამენტების გაცემის მანკიერი პრაქტიკის აღმოფხვრის პროცესში, სახელმწიფოსთან ერთად, მნიშვნელოვანია ექიმების როლი და პასუხისმგებლობა.
ჯანდაცვის მინისტრის განმარტებით, შესწავლისა და ანალიზის შედეგად გამოვლენილი ფაქტები სცილდება სამართლებრივ ნორმებს, რასაც შესაბამისი რეაგირება მოჰყვება. იგეგმება ცვლილებები შესაბამის ნორმატიულ აქტებში, რათა მედიკამენტების არაკეთილსინდისიერად გაცემის რისკები მინიმუმამდე შემცირდეს და პაციენტების უსაფრთხოება მაქსიმალურად იყოს უზრუნველყოფილი. კონკრეტული საქმეები, შესწავლის მიზნით, საგამოძიებო უწყებებს გადაეცემა. საბჭო კი ექიმების პროფესიული პასუხისმგებლობის საკითხზე მსჯელობას გააგრძელებს.
პროფესიული განვითარების საბჭოს შემადგენლობაში შედიან: ჯანდაცვის სამინისტროსა და მისი დაქვემდებარებული უწყებების, სამედიცინო დაწესებულებებისა და დარგობრივი ასოციაციების წარმომადგენლები. ასევე – პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის წევრები.
საბჭო გადაწყვეტილებას ხმათა უმრავლესობით იღებს.
წყაროები
- Needham DM, et al. Improving long-term outcomes after discharge from intensive care unit. Crit Care Med. 2012;40(2):502–509. https://doi.org/10.1097/CCM.0b013e318232da75
- Schweickert WD, et al. Early physical and occupational therapy in mechanically ventilated, critically ill patients. Lancet. 2009;373(9678):1874–1882. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(09)60658-9
- Rudd KE, et al. Global burden of sepsis: a systematic analysis. Lancet. 2020;395(10219):200–211. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)32989-7
- World Health Organization. Sepsis. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sepsis
- Centers for Disease Control and Prevention. Sepsis. https://www.cdc.gov/sepsis
- Iwashyna TJ, et al. Long-term cognitive impairment and functional disability among survivors of severe sepsis. JAMA. 2010;304(16):1787–1794. https://doi.org/10.1001/jama.2010.1553
- Rawal G, et al. Post-intensive care syndrome. BMJ. 2017;356:j507. https://doi.org/10.1136/bmj.j507
