შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნა და მათი გამოყენების კონტროლი თანამედროვე მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ ყველაზე სენსიტიურ და ამავე დროს სტრატეგიულ საკითხს წარმოადგენს. ეს პრეპარატები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფსიქიკური და ნევროლოგიური დარღვევების მკურნალობაში, თუმცა მათი არასწორი ან უკონტროლო გამოყენება სერიოზულ რისკებს უკავშირდება როგორც ინდივიდუალური პაციენტებისთვის, ისე მთლიანად საზოგადოებისთვის. სწორედ ამიტომ, სახელმწიფოს პასუხისმგებლობაა შექმნას ისეთი რეგულაციური გარემო, რომელიც ერთდროულად უზრუნველყოფს მკურნალობის ხელმისაწვდომობას და ამცირებს ბოროტად გამოყენების, დამოკიდებულებისა და ე.წ. სააფთიაქო ნარკომანიის რისკებს.
პრობლემის აღწერა
ფსიქოტროპული მედიკამენტები მოიცავს პრეპარატების ფართო ჯგუფს, რომლებიც მოქმედებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე და გამოიყენება დეპრესიის, შფოთვითი აშლილობების, ფსიქოზების, ეპილეფსიისა და სხვა მდგომარეობების სამკურნალოდ. პრობლემა წარმოიშობა მაშინ, როდესაც ასეთი მედიკამენტები ინიშნება არასაკმარისი სამედიცინო ჩვენების გარეშე, არასწორი დოზირებით ან კონტროლის მექანიზმების გვერდის ავლით. საქართველოში ეს საკითხი განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს, რადგან ბოლო წლებში გაიზარდა ფსიქოტროპული ნივთიერებების ავადმოხმარების შემთხვევები, რაც პირდაპირ აისახება როგორც საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაზე, ისე ჯანდაცვის სისტემის მიმართ ნდობაზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ფსიქოტროპული მედიკამენტების მოქმედება ეფუძნება ნეირომედიატორულ მექანიზმებზე ზემოქმედებას, რაც გავლენას ახდენს განწყობაზე, ქცევაზე, ცნობიერებასა და კოგნიტიურ ფუნქციებზე. სწორად დანიშვნის შემთხვევაში ისინი ამცირებს სიმპტომებს და აუმჯობესებს ცხოვრების ხარისხს, თუმცა ხანგრძლივი ან უკონტროლო გამოყენება ზრდის ტოლერანტობის, დამოკიდებულებისა და გვერდითი ეფექტების რისკს [1]. კლინიკური კვლევები მიუთითებს, რომ განსაკუთრებით მაღალია რისკი მაშინ, როდესაც პრეპარატების დანიშვნა არ ეფუძნება მკაფიო დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმებს და არ მიმდინარეობს პაციენტის სისტემური მონიტორინგი [2]. ამ ფონზე, მკაცრი რეგულაცია განიხილება როგორც სარგებლისა და რისკების ბალანსის უზრუნველყოფის მთავარი ინსტრუმენტი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო მონაცემების მიხედვით, ფსიქოტროპული მედიკამენტების არასწორი გამოყენება ფსიქოაქტიური ნივთიერებების ავადმოხმარების ერთ-ერთ წამყვან წყაროდ მიიჩნევა [3]. ევროპის ქვეყნებში ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ რეცეპტების ელექტრონული კონტროლის დანერგვამ მნიშვნელოვნად შეამცირა არალეგალური ბრუნვა და ზედმეტი დანიშვნები. ციფრები მიუთითებს, რომ რეგულაციის გამკაცრების შემდეგ ზოგიერთ ქვეყანაში ბოროტად გამოყენების მაჩვენებელი 20–30 პროცენტით შემცირდა [4]. ეს მონაცემები ადასტურებს, რომ კონტროლის მექანიზმები რეალურ შედეგს იძლევა.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია და დაავადებათა კონტროლის ცენტრები რეკომენდაციას აძლევენ სახელმწიფოებს, დანერგონ მრავალდონიანი კონტროლის სისტემა, რომელიც მოიცავს ექიმების პროფესიულ პასუხისმგებლობას, აფთიაქების ზედამხედველობას და პაციენტების განათლებას [5]. წამყვანი სამეცნიერო გამოცემები ხაზს უსვამს, რომ ეფექტიანი რეგულაცია არ უნდა ზღუდავდეს აუცილებელ მკურნალობას, არამედ უნდა იყოს მიმართული რისკების შემცირებაზე [6]. სწორედ ამ ბალანსზეა აგებული თანამედროვე საერთაშორისო პოლიტიკა ფსიქოტროპული მედიკამენტების მიმართ.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ფსიქოტროპული მედიკამენტების კონტროლის გამკაცრება უკავშირდება როგორც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვას, ისე ჯანდაცვის სისტემის ხარისხის გაუმჯობესებას. ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის, მიხეილ სარჯველაძის განცხადებით, სახელმწიფო მიზნად ისახავს სააფთიაქო ნარკომანიის, ფსიქოტროპული ნივთიერებების ავადმოხმარებისა და კომერციული ინტერესების პრევალირების წინააღმდეგ ეფექტიან ბრძოლას. პროფესიული განვითარების საბჭოს ფარგლებში განხილული საკითხები მიუთითებს, რომ კონტროლი გავრცელდება როგორც რეცეპტების გამოწერის პროცესზე, ისე სააფთიაქო რგოლების საქმიანობაზე. აკადემიური სივრცე, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ამ მიმართულებით პროფესიული ცოდნის გაღრმავებაში, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების უზრუნველყოფა უკავშირდება ისეთ პლატფორმებს, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
ხშირად ვრცელდება მოსაზრება, რომ კონტროლის გამკაცრება ავტომატურად ზღუდავს პაციენტების მკურნალობის უფლებას. რეალობაში, სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ სწორად დაგეგმილი რეგულაცია ზრდის მკურნალობის უსაფრთხოებას და ამცირებს გართულებების რისკს. კიდევ ერთი მითი არის ის, რომ პრობლემა მხოლოდ აფთიაქებს ეხება. სინამდვილეში, პასუხისმგებლობა თანაბრად ნაწილდება ექიმებზე, მარეგულირებელ ორგანოებსა და სისტემაზე მთლიანობაში [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა ფსიქოტროპული მედიკამენტები აუცილებელი მკურნალობისთვის?
დიახ, მრავალი ფსიქიკური და ნევროლოგიური მდგომარეობის მართვა მათ გარეშე შეუძლებელია.
რატომ არის საჭირო მკაცრი კონტროლი?
კონტროლი ამცირებს ბოროტად გამოყენების, დამოკიდებულებისა და ჯანმრთელობის გრძელვადიანი დაზიანების რისკს.
შეზღუდავს თუ არა ახალი მიდგომა პაციენტთა ხელმისაწვდომობას?
მიზანი არ არის შეზღუდვა, არამედ უსაფრთხო და გამართლებული დანიშვნის უზრუნველყოფა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ფსიქოტროპული მედიკამენტების დანიშვნისა და კონტროლის გამკაცრება წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პასუხისმგებლიან ნაბიჯს, რომელიც მიმართულია უსაფრთხოების, ხარისხისა და ნდობის განმტკიცებისკენ. რეალისტური მიდგომა გულისხმობს მკაფიო რეგულაციას, პროფესიული პასუხისმგებლობის გაძლიერებას და მოსახლეობის ინფორმირებულობის ზრდას. მხოლოდ ასეთი კომპლექსური პოლიტიკა უზრუნველყოფს, რომ ფსიქოტროპული მედიკამენტები დარჩეს მკურნალობის ეფექტიან ინსტრუმენტად და არ გადაიქცეს საზოგადოებრივი რისკის წყაროდ.
წყაროები
- World Health Organization. Guidelines for the management of psychotropic medicines. https://www.who.int
- National Institutes of Health. Psychotropic drug safety and monitoring. https://www.nih.gov
- European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction. Prescription drug misuse. https://www.emcdda.europa.eu
- Centers for Disease Control and Prevention. Prescription drug monitoring programs. https://www.cdc.gov
- World Health Organization. Rational use of medicines. https://www.who.int
- The Lancet Psychiatry. Regulation and safety of psychotropic medications. https://www.thelancet.com
- BMJ. Balancing access and control in psychotropic prescribing. https://www.bmj.com
