წონის კლება მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ ყველაზე განხილულ თემად რჩება, თუმცა თანამედროვე კვლევები სულ უფრო მეტად მიუთითებს, რომ ჭარბი წონა მხოლოდ კვების ან ნებისყოფის საკითხი არ არის.
კვებისა და ქცევის მეცნიერებაში მკაფიოდ იკვეთება ფსიქოლოგიური ფაქტორების როლი, რომლებიც გავლენას ახდენს მეტაბოლიზმზე, ჰორმონულ რეგულაციასა და კვებით ქცევაზე. ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ნუტრიციოლოგებისა და კვების ფსიქოლოგების მიერ გავრცელებული მოსაზრებები, რომლებიც დიეტების არაეფექტიანობას არა საკვების არჩევანს, არამედ ფსიქიკურ მექანიზმებს უკავშირებს. სწორედ ასეთ ხედვას ავრცელებს ცნობილი ნუტრიციოლოგი და კვების ფსიქოლოგი ნატა გაგუა, რომლის თქმითაც, დიეტების დაახლოებით 90 პროცენტი უშედეგოდ სრულდება, რადგან ადამიანი ებრძვის შედეგს — წონას — და არა მიზეზს, რომელიც ფსიქიკაშია ფესვგადგმული.
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ჭარბი წონა და სიმსუქნე დღეს მხოლოდ ესთეტიკურ პრობლემად აღარ განიხილება. ისინი დაკავშირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებთან, შაქრიან დიაბეტთან, ჰორმონულ დარღვევებთან და ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან. თანამედროვე მედიცინა სულ უფრო ხშირად უსვამს ხაზს იმას, რომ წონის რეგულაცია მოითხოვს არა მხოლოდ კალორიების კონტროლს, არამედ ადამიანის ფსიქოლოგიური მდგომარეობის გათვალისწინებას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან დიეტების წარუმატებლობა ზრდის ქრონიკული დაავადებების რისკს და ამცირებს ნდობას სამედიცინო რეკომენდაციების მიმართ.
პრობლემის აღწერა
ნატა გაგუას მიერ გაჟღერებული მოსაზრებები ეხება პრობლემას, რომელიც ბევრ ადამიანს ეხება — დიეტის დაწყება, მკაცრი შეზღუდვები და საბოლოოდ წონის დაბრუნება. მისი შეფასებით, ზედმეტი წონა ხშირად აღიქმება როგორც სისუსტე, თუმცა სინამდვილეში შეიძლება იყოს ფსიქოლოგიური დაცვის მექანიზმი. ეს ხედვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართველი მკითხველისთვის, რადგან საქართველოში ჭარბი წონის გავრცელება მზარდ ტენდენციას აჩვენებს, ხოლო დიეტების არაეფექტიანობა ხშირ იმედგაცრუებას იწვევს. საკითხს აქვს როგორც სოციალური, ისე ჯანდაცვის მნიშვნელობა, რადგან კვებითი ქცევა მჭიდროდ არის დაკავშირებული სტრესთან, შფოთვასთან და ძილის ხარისხთან.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ფსიქოლოგიური სტრესის დროს ორგანიზმში აქტიურდება ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ჯირკვლის ღერძი, რაც ზრდის კორტიზოლის სეკრეციას. კორტიზოლი, როგორც სტრესის ჰორმონი, ხელს უწყობს ცხიმის დაგროვებას, განსაკუთრებით მუცლის არეში [1]. ამ პროცესს აქვს ევოლუციური საფუძველი — ორგანიზმი სტრესს აღიქვამს საფრთხედ და ენერგიის მარაგის შექმნას იწყებს.
კვლევები აჩვენებს, რომ ემოციური სტრესი და დაუმუშავებელი ფსიქოლოგიური ტრავმები პირდაპირ კავშირშია ჭარბ წონასთან [2]. ნატა გაგუას მიერ გამოყენებული ტერმინი „ფსიქოლოგიური ტოქსინები“ სამეცნიერო ლიტერატურაში აღწერილ ემოციურ დატვირთვას შეესაბამება, რომელიც გავლენას ახდენს კვებით ქცევაზე. ასეთ პირობებში მხოლოდ კალორიული შეზღუდვა ხშირად არაეფექტიანია და შესაძლოა მეტაბოლური ადაპტაციაც კი გამოიწვიოს, რაც წონის კლების პროცესს აფერხებს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში ზრდასრულთა დაახლოებით 39 პროცენტი ჭარბწონიანია, ხოლო 13 პროცენტს სიმსუქნე აქვს [3]. კვლევები ასევე მიუთითებს, რომ დიეტების 80–90 პროცენტი ხუთი წლის განმავლობაში წარუმატებლად სრულდება და წონა უბრუნდება საწყის ნიშნულს ან მასაც აჭარბებს [4].
ძილის დეფიციტი კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია. ქრონიკული უძილობა ასოცირებულია ლეპტინის დონის შემცირებასთან და გრელინის ზრდასთან, რაც ზრდის მადას და ართულებს წონის კონტროლს [5]. ეს მონაცემები ადასტურებს მოსაზრებას, რომ წონა მხოლოდ კვებითი ჩვევების შედეგი არ არის და ფსიქოფიზიოლოგიური ბალანსი გადამწყვეტ როლს თამაშობს.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო სამედიცინო საზოგადოება სულ უფრო მეტად აღიარებს ფსიქოლოგიური ფაქტორების მნიშვნელობას წონის მართვაში. WHO, NIH და The Lancet-ში გამოქვეყნებული კვლევები ხაზს უსვამს ინტეგრირებულ მიდგომას, რომელიც აერთიანებს კვებით, ქცევით და ფსიქოლოგიურ ინტერვენციებს [3,6].
კლინიკურ პრაქტიკაში ფართოდ გამოიყენება კოგნიტურ-ქცევითი თერაპია, რომელიც მიზნად ისახავს კვებით ქცევასთან დაკავშირებული შფოთვისა და ემოციური ჭამის შემცირებას. ეს მიდგომა ეფექტიანად ითვლება როგორც მოკლევადიან, ისე გრძელვადიან პერსპექტივაში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ეს თემა განსაკუთრებულია, რადგან ჭარბი წონა და სიმსუქნე უკვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევად ყალიბდება. ჯანდაცვის სისტემა ძირითადად ორიენტირებულია დიეტურ რეკომენდაციებზე, თუმცა ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა ნაკლებად არის ინტეგრირებული. აკადემიურ სივრცეში, მათ შორის https://www.gmj.ge, სულ უფრო ხშირად განიხილება კვებისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის ურთიერთკავშირი.
ხარისხისა და სტანდარტების კუთხით მნიშვნელოვანია პროფესიონალების სერტიფიკაცია და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პრაქტიკა, რასაც ხაზს უსვამს https://www.certificate.ge. ამ მიდგომების განვითარება ხელს შეუწყობს იმას, რომ საზოგადოებამ წონის პრობლემას არა როგორც ინდივიდუალურ მარცხს, არამედ როგორც კომპლექსურ სამედიცინო საკითხს შეხედოს. თემის გაშუქება პროფესიულ მედიაში, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, ამ ცნობიერების ამაღლებას ემსახურება.
მითები და რეალობა
გავრცელებული მითია, რომ წონის კლება მხოლოდ ნებისყოფის საკითხია. სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ფსიქოლოგიური სტრესი, ჰორმონული დისბალანსი და ძილის დეფიციტი მნიშვნელოვნად ზღუდავს ნებისყოფის ეფექტს [5].
კიდევ ერთი მითია, რომ მკაცრი შიმშილი სწრაფ შედეგს იძლევა. რეალურად, ასეთი მიდგომა ზრდის მეტაბოლური დარღვევების რისკს და ხშირად იწვევს წონის სწრაფ დაბრუნებას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა წონა მხოლოდ კვების შედეგი?
მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ წონა მრავალფაქტორული პროცესის შედეგია და მოიცავს ფსიქოლოგიურ, ჰორმონულ და სოციალურ ფაქტორებს [2].
შეიძლება თუ არა სტრესმა წონის მომატება გამოიწვიოს?
დიახ, ქრონიკული სტრესი ზრდის კორტიზოლის დონეს, რაც ხელს უწყობს ცხიმის დაგროვებას [1].
რამდენად მნიშვნელოვანია ძილი წონის კონტროლისთვის?
ძილის დეფიციტი პირდაპირ კავშირშია მადასთან და მეტაბოლურ დარღვევებთან [5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
წონის პრობლემა თანამედროვე საზოგადოებაში აღარ შეიძლება განიხილებოდეს მხოლოდ კვების ან ფიზიკური აქტივობის კონტექსტში. ნატა გაგუას მიერ გაჟღერებული ხედვა ეხმიანება თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებებს, რომლებიც მიუთითებს ფსიქოლოგიური ფაქტორების გადამწყვეტ როლზე. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით, პასუხისმგებლობა მდგომარეობს ცნობიერების ამაღლებაში და იმაში, რომ წონის მართვა აღიქმებოდეს როგორც კომპლექსური, მრავალდონიანი პროცესი, რომელიც საჭიროებს ინტეგრირებულ და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მიდგომას.
წყაროები
- McEwen BS. Stress, adaptation, and disease. Ann N Y Acad Sci. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10855739/
- Tomiyama AJ. Stress and obesity. Curr Opin Behav Sci. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27022437/
- World Health Organization. Obesity and overweight. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight
- Mann T, et al. Medicare’s search for effective obesity treatments. Am Psychol. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17469900/
- Spiegel K, et al. Impact of sleep debt on metabolic and endocrine function. Lancet. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10724068/
- Hall KD, et al. Obesity treatment strategies. NIH. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5764193/
