შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კანის ქრონიკული ან განმეორებადი ანთებითი დაავადებები არა მხოლოდ დისკომფორტის, არამედ ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვანი დაქვეითების მიზეზია. ამ ჯგუფში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ტერმინია „ეგზემა“ — სიტყვა, რომელსაც ყოველდღიურ ენაში ხშირად ერთ კონკრეტულ დიაგნოზად იყენებენ, მაშინ როცა კლინიკურად ის სხვადასხვა ტიპის დერმატიტს აერთიანებს. სწორედ ეს „ერთი სახელით“ აღქმა ქმნის პრობლემას: თვითდიაგნოზი, არასწორი კრემების გამოყენება და ხანგრძლივი თვითმკურნალობა ხშირად იწვევს გამწვავებას, ინფექციურ გართულებებს, კანის გამხდრობას ან, პირიქით, გასქელებას და მუდმივ ქავილს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით ეგზემის მართვა მნიშვნელოვანია, რადგან დაავადება გავრცელებულია ბავშვებსა და მოზრდილებში, ზრდის სამედიცინო მომსახურების საჭიროებას, იწვევს სკოლასა და სამუშაოზე გაცდენებს, ხოლო მძიმე ფორმების შემთხვევაში — ფსიქოლოგიურ ტვირთს, მათ შორის შფოთვასა და ძილის დარღვევებს. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია ეხმარება საზოგადოებას რეალისტური მოლოდინების ჩამოყალიბებაში: ეგზემა ზოგჯერ სრულად ქრება, ხშირად კი საჭიროებს ხანგრძლივ კონტროლს და სწორ, ეტაპობრივ მართვას.
პრობლემის აღწერა
ეგზემა არ არის ერთი კონკრეტული დაავადება. ეს არის კლინიკური ტერმინი, რომელიც აერთიანებს კანის ანთებითი მდგომარეობების დიდ ჯგუფს, განსხვავებული გამომწვევი მიზეზებით, მიმდინარეობითა და მკურნალობის სტრატეგიით. ამიტომაც „ერთნაირი მალამო ყველასთვის“ მიდგომა ხშირად არასწორია.
ქართველი მკითხველისთვის თემა განსაკუთრებით აქტუალურია რამდენიმე მიზეზით:
პირველი — ეგზემის ხშირი გამოვლენა ბავშვთა ასაკში, როცა მშობლები ხშირად ცდილობენ სწრაფ გადაწყვეტილებას და თვითმკურნალობას.
მეორე — სამუშაოზე დაკავშირებული ხელის დერმატიტი (ქიმიური გამღიზიანებლები, ხშირი დაბანა, სადეზინფექციო საშუალებები), რაც ბევრი პროფესიისთვის პრობლემაა.
მესამე — ადგილობრივი სტეროიდული მალამოების უკონტროლო გამოყენება, რაც დროებით ამცირებს სიმპტომებს, მაგრამ არასწორი სქემით გამოყენებისას ზრდის გვერდითი ეფექტების და დაავადების „დაბნელებული“ ფორმებით მიმდინარეობის რისკს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ეგზემის საერთო მახასიათებელია კანის ბარიერული ფუნქციის დარღვევა და ანთებითი რეაქცია. განსაკუთრებით ეს ეხება ატოპიურ დერმატიტს, სადაც კანის ბარიერის სისუსტე (მშრალობა, მგრძნობელობა) და იმუნური სისტემის ჰიპერრეაქტიულობა ერთმანეთს აძლიერებს. შედეგად, კანი ადვილად კარგავს ტენიანობას, იზრდება გაღიზიანება, ჩნდება მიკროდაზიანებები და იწყება „ქავილი–ქექვის“ ციკლი, რომელიც ანთებას კიდევ უფრო ამძიმებს [1].
კლინიკურად ეგზემა შეიძლება გამოვლინდეს:
სიწითლით, ქავილით, აქერცვლით, ბუშტუკებით, გამონადენით, ქერქებით ან კანის გასქელებით. დაავადება არ არის გადამდები, თუმცა ხშირი ქექვისა და ბარიერის დარღვევის ფონზე შეიძლება გართულდეს ბაქტერიული ინფექციით (მაგალითად, ყვითელი ქერქები, ჩირქოვანი ელემენტები, გაძლიერებული ტკივილი), ზოგჯერ კი — ვირუსული ინფექციითაც [2].
- მკურნალობა ეფუძნება სამ ძირითად პრინციპს:
კანის ბარიერის აღდგენა და დაცვა (ემოლიენტები), - ანთების კონტროლი (ადგილობრივი ან სისტემური ანთებისსაწინააღმდეგო საშუალებები),
- გამწვავების გამომწვევი ფაქტორების იდენტიფიკაცია და შემცირება (გამღიზიანებლები, ალერგენები, სტრესი, მშრალი ჰაერი).
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო მონაცემებით, ატოპიური დერმატიტი ბავშვებში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ქრონიკული კანის დაავადებაა და ზოგიერთ პოპულაციაში ბავშვთა დაახლოებით მეხუთედამდე შეიძლება შეეხოს; მოზრდილებში გავრცელება შედარებით დაბალია, თუმცა მნიშვნელოვანია და ხშირად ქრონიკული მიმდინარეობით ხასიათდება [3].
ბავშვთა ასაკში ხშირია დაავადების დაწყება ცხოვრების პირველ წლებში, ხოლო ნაწილში სიმპტომები ასაკთან ერთად მსუბუქდება. მიუხედავად ამისა, მძიმე ან საშუალო სიმძიმის ეგზემა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ძილზე, სწავლასა და ოჯახურ კეთილდღეობაზე. კვლევები ასევე მიუთითებს თანმხლებ ალერგიულ მდგომარეობებზე (ალერგიული რინიტი, ბრონქული ასთმა), განსაკუთრებით ატოპიური დერმატიტის შემთხვევაში [1], [2].
მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გაიდლაინები თანხმდებიან, რომ ემოლიენტები არის ძირითადი თერაპია და მათი რეგულარული გამოყენება ამცირებს გამწვავებების სიხშირეს და საჭირო სტეროიდის დოზას [4].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები და პროფესიული ასოციაციები (განსაკუთრებით ბავშვთა ატოპიური დერმატიტის მართვისა და მოზრდილთა თერაპიის რეკომენდაციებში) ერთსულოვნად უსვამენ ხაზს საფეხურებრივ მიდგომას:
პირველი ხაზი — რეგულარული დატენიანება ემოლიენტებით, სწორად შერჩეული ჰიგიენა და გამღიზიანებლების შემცირება [4].
გამწვავებისას — ადგილობრივი სტეროიდები შესაბამისი სიმძლავრითა და ხანგრძლივობით, ზოგიერთ შემთხვევაში ადგილობრივი კალცინევრინის ინჰიბიტორები, ხოლო რეზისტენტულ ან მძიმე შემთხვევებში — ფოტოთერაპია ან სისტემური მკურნალობა სპეციალისტის მეთვალყურეობით [5], [6].
ევროპული გაიდლაინები მკაფიოდ გამოყოფენ, რომ სისტემური თერაპია განიხილება მაშინ, როცა საშუალო ან მძიმე ეგზემა ვერ კონტროლდება მხოლოდ ადგილობრივი მკურნალობითა და სხვა დამხმარე მეთოდებით [6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ეგზემის მართვის პრაქტიკაში რამდენიმე რეალური გამოწვევა იკვეთება:
პირველი — თვითმკურნალობის მაღალი წილი, განსაკუთრებით სტეროიდული მალამოების გამოყენებით ექიმის რეკომენდაციის გარეშე.
მეორე — გამწვავების გამომწვევი ფაქტორების უგულებელყოფა (მუდმივი ცხელი წყლით დაბანა, სურნელოვანი საპნები, აგრესიული სადეზინფექციო საშუალებები).
მესამე — დროული დიაგნოსტიკის სირთულე მაშინ, როცა ეგზემას „სოკოს“, „ალერგიას“ ან „ინფექციას“ მიაწერენ და მკურნალობა არასწორი მიმართულებით მიდის.
ჯანდაცვის სისტემისთვის მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობამ მიიღოს სტანდარტიზებული და ხარისხიანი ინფორმაცია, რაც შესაძლებელია პროფესიულ პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიმართულებით — https://www.publichealth.ge. აკადემიური განხილვები და სამედიცინო კონტენტის ხარისხის გაუმჯობესება ორგანულად უკავშირდება https://www.gmj.ge-ს სივრცეს, ხოლო სამედიცინო პროდუქტისა და მომსახურების ხარისხის, სერტიფიკაციისა და სტანდარტების თემა — https://www.certificate.ge-ზე არსებულ მიდგომებს.
მითები და რეალობა
მიტი: ეგზემა ყოველთვის ალერგიაა.
რეალობა: ეგზემის ნაწილი ალერგიულ მექანიზმებს უკავშირდება, მაგრამ მრავალი ტიპი უფრო გამღიზიანებლებით, კანის ბარიერის დარღვევით და გარემო ფაქტორებით არის განპირობებული [2].
მიტი: ეგზემა გადამდებია.
რეალობა: ეგზემა არ არის ინფექციური დაავადება და არ გადადის ადამიანიდან ადამიანზე.
მიტი: რაც უფრო ძლიერი მალამოა, მით უკეთესია.
რეალობა: ადგილობრივი სტეროიდების სიმძლავრე უნდა შეირჩეს ლოკალიზაციის, ასაკის და სიმძიმის მიხედვით; არასწორმა, ხანგრძლივმა ან უკონტროლო გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს კანის გათხელება, სისხლძარღვოვანი ცვლილებები და რეციდივების გაძლიერება [4], [5].
მიტი: თუ ერთხელ გავარდა, სამუდამოდ დარჩება.
რეალობა: ზოგი ფორმა ასაკთან ერთად მნიშვნელოვნად მსუბუქდება ან ქრება; თუმცა ქრონიკული მიმდინარეობის შემთხვევაშიც შესაძლებელია ეფექტიანი კონტროლი სწორი მართვით [1], [6].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის ეგზემის ყველაზე გავრცელებული ნიშნები?
ქავილი, სიწითლე, სიმშრალე, აქერცვლა, ზოგჯერ ბუშტუკები ან გამონადენი; ქრონიკული ფორმისას — კანის გასქელება.
რამდენად მნიშვნელოვანია ემოლიენტების გამოყენება?
ეს არის საფუძველი. რეგულარული დატენიანება აუმჯობესებს ბარიერულ ფუნქციას და ამცირებს გამწვავებებს, ასევე ამცირებს სტეროიდების საჭიროებას [4].
შეიძლება თუ არა ეგზემამ ინფექცია გამოიწვიოს?
ეგზემა თვითონ ინფექცია არ არის, მაგრამ კანის დაზიანებისას შეიძლება დაერთოს ბაქტერიული ან სხვა ინფექცია, რაც საჭიროებს ექიმის შეფასებას [2].
როდის არის აუცილებელი დერმატოლოგთან მიმართვა?
თუ გამწვავება ხშირია, მკურნალობა არ მუშაობს 1–2 კვირაში, ჩნდება ჩირქოვანი ნიშნები, ძლიერი ტკივილი, ცხელება, ან დაავადება მნიშვნელოვნად არღვევს ძილსა და ყოველდღიურ ფუნქციონირებას.
როგორ ავირჩიოთ სტეროიდული მალამო?
მხოლოდ ექიმის რეკომენდაციით: საჭიროა სწორი სიმძლავრე, სწორი ხანგრძლივობა და მოვლის რეჟიმთან (ემოლიენტებთან) შეთანხმებული გამოყენება [4], [5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ეგზემა არის ფართო კლინიკური სპექტრის მდგომარეობა, რომელიც მოითხოვს ზუსტ დიფერენცირებას და ეტაპობრივ, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მართვას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ამოცანაა, რომ მოსახლეობამ თავიდან აიცილოს თვითდიაგნოზი და უკონტროლო მკურნალობა, გაიგოს ბარიერული მოვლის მნიშვნელობა და დროულად მიმართოს სპეციალისტს გართულებების შემთხვევაში.
რეალისტური, პრაქტიკული რეკომენდაციები ყოველდღიური ცხოვრებისთვის ასეთია:
კანის რეგულარული დატენიანება ემოლიენტებით, განსაკუთრებით დაბანის შემდეგ;
მოკლე და თბილი (არა ცხელი) დაბანა, უსუნო და ნაზი გამწმენდი საშუალებებით;
სურნელოვანი კოსმეტიკისა და აგრესიული ქიმიური გამღიზიანებლების შემცირება;
გამწვავებისას მკურნალობის სწრაფი დაწყება და სქემის დასრულება ექიმის მითითებით;
ინფექციის ნიშნების გაჩენისას თვითმკურნალობის ნაცვლად სამედიცინო შეფასება.
წყაროები
- Irvine AD, Mina-Osorio P. Atopic dermatitis: barrier dysfunction and immune dysregulation. The Lancet. Available from: https://www.thelancet.com
- Langan SM, Irvine AD, Weidinger S. Eczema (atopic dermatitis). BMJ. Available from: https://www.bmj.com
- International Eczema Council. Global Report on Atopic Dermatitis (2022). Available from: https://www.eczemacouncil.org/assets/docs/global-report-on-atopic-dermatitis-2022.pdf
- National Institute for Health and Care Excellence. Atopic eczema in under 12s: diagnosis and management (CG57). Available from: https://www.nice.org.uk/guidance/cg57
- American Academy of Dermatology. Atopic dermatitis clinical guideline (topical therapies). Available from: https://www.aad.org/member/clinical-quality/guidelines/atopic-dermatitis
- European Dermatology Forum. EuroGuiDerm guideline on atopic eczema (living guideline). Available from: https://www.guidelines.edf.one/guidelines/atopic-ezcem
