შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
პროთეზებისა და ორთეზების ხელმისაწვდომობა თანამედროვე მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ფუნდამენტური კომპონენტია, რადგან ისინი უშუალოდ განსაზღვრავენ ადამიანის ფუნქციონირებას, დამოუკიდებლობასა და სოციალური ინტეგრაციის შესაძლებლობას. კიდურის დაკარგვა ან ნეირომუსკულური და ორთოპედიული დარღვევები არ არის მხოლოდ ინდივიდუალური ტრაგედია — ეს არის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევა, რომელიც გავლენას ახდენს შრომისუნარიანობაზე, ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე და სოციალური დაცვის სისტემაზე. სწორედ ამიტომ, დამხმარე საშუალებების, მათ შორის პროთეზებისა და ორთეზების, განვითარება და სახელმწიფო მხარდაჭერა განიხილება როგორც ინვესტიცია საზოგადოებრივ კეთილდღეობაში [1].
საერთაშორისო მონაცემები აჩვენებს, რომ ადეკვატური პროთეზული და ორთეზული მოვლა ამცირებს ინვალიდობასთან დაკავშირებულ გართულებებს, ამაღლებს ცხოვრების ხარისხს და ამცირებს ჯანდაცვის ხარჯებს გრძელვადიან პერსპექტივაში [2].
პრობლემის აღწერა
პროთეზი არის მოწყობილობა, რომელიც ცვლის დაკარგულ სხეულის ნაწილს, მაგალითად ხელოვნური ხელი ან ფეხი, ხოლო ორთეზი არის დამხმარე კონსტრუქცია, რომელიც აუმჯობესებს ან ასწორებს სხეულის ნაწილის ფუნქციას, მაგალითად არტაშანი ან ხერხემლის ფიქსატორი. ეს საშუალებები აუცილებელია ტრავმის, ამპუტაციის, ცერებრული დამბლის, ართრიტის, სკოლიოზისა და სხვა ქრონიკული მდგომარეობების მქონე ადამიანებისთვის.
ქართველი მკითხველისთვის საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან ქვეყანაში ყოველწლიურად ასობით ადამიანი ხდება ამპუტაციის ან მძიმე ორთოპედიული პრობლემების წინაშე, ხშირად შრომითი ტრავმების, საგზაო შემთხვევებისა და ქრონიკული დაავადებების შედეგად. მათი რეაბილიტაცია და დამოუკიდებლობა პირდაპირ უკავშირდება პროთეზებსა და ორთეზებზე წვდომას. ამასთან, სოციალური დაცვის სისტემა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ამ მომსახურებების დაფინანსებაში, რაც გავლენას ახდენს სოციალური თანასწორობისა და ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობაზე [3].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბიოლოგიური თვალსაზრისით, კიდურის დაკარგვა იწვევს კუნთოვანი ატროფიის, ძვლოვანი რემოდელირების და ნერვული სისტემის ადაპტაციურ ცვლილებებს. თანამედროვე პროთეზები იყენებს ბიომექანიკურ და ნეირომუსკულურ პრინციპებს, რათა მაქსიმალურად მიბაძოს ბუნებრივ მოძრაობას და შეამციროს ზედმეტი დატვირთვა სახსრებსა და ხერხემალზე [4].
ორთეზები მოქმედებს სხეულის სტაბილიზაციის, კორექციისა და დატვირთვის გადანაწილების გზით. მაგალითად, მუხლის ან ტერფის ორთეზები ამცირებს სახსრის დეგენერაციას და ტკივილს, ხოლო ხერხემლის ორთეზები აფერხებს დეფორმაციის პროგრესირებას სკოლიოზის დროს [5].
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ სწორად შერჩეული და მორგებული პროთეზი ზრდის სიარულის სიჩქარესა და ენერგოეფექტიანობას, ამცირებს დაცემის რისკს და აუმჯობესებს ფსიქოსოციალურ ადაპტაციას [6]. რისკები ძირითადად უკავშირდება არასათანადო მორგებას, კანის დაზიანებასა და ინფექციებს, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ხარისხისა და სერტიფიცირებული მომსახურების აუცილებლობას [7].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, მსოფლიოში დაახლოებით 30 მილიონ ადამიანს ესაჭიროება პროთეზული ან ორთეზული დახმარება, თუმცა მათ მხოლოდ მცირე ნაწილი იღებს სრულფასოვან მომსახურებას [1]. დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში ხელმისაწვდომობა განსაკუთრებით შეზღუდულია.
ევროპული კვლევები აჩვენებს, რომ ქვედა კიდურის პროთეზის მქონე ადამიანებში დამოუკიდებლად გადაადგილების უნარი თითქმის ორჯერ იზრდება სათანადო რეაბილიტაციისა და მოწყობილობის გამოყენების შემთხვევაში [6]. ეს ნიშნავს ნაკლებ ჰოსპიტალიზაციას, მეტ ჩართულობას სამუშაოსა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში და უკეთეს ფსიქიკურ ჯანმრთელობას.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია, ასევე წამყვანი კლინიკური ჟურნალები, როგორიცაა NEJM და BMJ, ხაზს უსვამენ ინტეგრირებული პროთეზულ-ორთეზული მომსახურების აუცილებლობას, რომელიც აერთიანებს ქირურგიას, რეაბილიტაციას და ტექნოლოგიურ მხარდაჭერას [2,5].
აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრები და ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტები მიუთითებენ, რომ ადრეული პროთეზირება და ორთეზირება ამცირებს მეორეული გართულებების რისკს და ზრდის დამოუკიდებლობას [4]. ამ მიდგომების პოპულარიზაციასა და საზოგადოებრივ განათლებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ პლატფორმები, როგორიცაა https://www.publichealth.ge.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში პროთეზებისა და ორთეზების მიწოდება ნაწილობრივ ფინანსდება სახელმწიფო პროგრამებით, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სოციალურად დაუცველი და შშმ პირებისთვის. პროგრამის ფარგლებში ხელმისაწვდომია ქვედა და ზედა კიდურების სხვადასხვა ტიპის პროთეზები, ასევე მუხლის, ტერფის, მენჯ-ბარძაყისა და ხერხემლის ორთეზები.
ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთი შეზღუდვა არის სპეციალიზებული კადრებისა და თანამედროვე ტექნოლოგიების დეფიციტი რეგიონებში. ამ მხრივ აკადემიური სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პროფესიული განათლებისა და სტანდარტების განვითარებაში. ხარისხისა და უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად კი საჭიროა სერტიფიცირებული პროდუქციისა და მომსახურების გამოყენება, რასაც ხელს უწყობს https://www.certificate.ge. მოსახლეობისთვის სანდო ინფორმაციის წყაროს წარმოადგენს https://www.sheniekimi.ge, სადაც სამედიცინო და რეაბილიტაციური თემები მტკიცებულებებზე დაყრდნობით შუქდება.
მითები და რეალობა
ერთი გავრცელებული მითი ამტკიცებს, რომ პროთეზი მხოლოდ კოსმეტიკური დანიშნულებისაა. რეალობაა, რომ თანამედროვე პროთეზები წარმოადგენს მაღალტექნოლოგიურ მოწყობილობებს, რომლებიც პირდაპირ გავლენას ახდენს ფუნქციონირებასა და ჯანმრთელობაზე [6].
სხვა მითი ამბობს, რომ ორთეზი მხოლოდ დროებითი დახმარებაა. სინამდვილეში, ბევრ ქრონიკულ მდგომარეობაში ორთეზი არის გრძელვადიანი თერაპიული ინსტრუმენტი, რომელიც აფერხებს დაავადების პროგრესირებას და ამცირებს ტკივილს [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა განსხვავებაა პროთეზსა და ორთეზს შორის?
პროთეზი ცვლის დაკარგულ სხეულის ნაწილს, ხოლო ორთეზი აუმჯობესებს არსებული ნაწილის ფუნქციას და სტაბილურობას [1].
შეიძლება თუ არა სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული მომსახურების მიღება საქართველოში?
დიახ, სახელმწიფო პროგრამების ფარგლებში ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ტიპის პროთეზები და ორთეზები შესაბამისი განაცხადის საფუძველზე [3].
რამდენად მნიშვნელოვანია მორგება და რეაბილიტაცია?
სწორად მორგებული მოწყობილობა და რეაბილიტაცია კრიტიკულია გართულებების პრევენციისა და მაქსიმალური ფუნქციის მისაღწევად [7].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
პროთეზებისა და ორთეზების ხელმისაწვდომობა არ არის მხოლოდ ტექნიკური საკითხი — ეს არის სოციალური სამართლიანობისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ფუნდამენტური კომპონენტი. საქართველოსთვის აუცილებელია ხარისხიანი, სერტიფიცირებული და ფინანსურად ხელმისაწვდომ სისტემის განვითარება, რომელიც უზრუნველყოფს ადამიანების დამოუკიდებლობასა და აქტიურ ცხოვრებას. ცნობიერების ამაღლება, პროფესიული სტანდარტების დაცვა და სახელმწიფო მხარდაჭერის გაძლიერება წარმოადგენს რეალისტურ და პრაქტიკულ გზას ამ მიზნის მისაღწევად.
წყაროები
- World Health Organization. Standards for prosthetics and orthotics. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240020283
- World Health Organization. Assistive technology strategy. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241510365
- Ministry of Internally Displaced Persons from the Occupied Territories, Labour, Health and Social Affairs of Georgia. Social protection programs. Available from: https://www.moh.gov.ge
- National Institutes of Health. Prosthetics and orthotics research. Available from: https://www.nih.gov
- BMJ. Orthoses and mobility in musculoskeletal disorders. Available from: https://www.bmj.com
- Highsmith MJ, et al. Outcomes associated with the use of microprocessor prosthetic knees. J Prosthet Orthot. Available from: https://journals.lww.com/jpojournal
- Gailey R, et al. Evidence-based practice in prosthetics and orthotics. Arch Phys Med Rehabil. Available from: https://www.archives-pmr.org
