შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
შაქრიან სასმელებსა და ალკოჰოლზე დაბეგვრის პოლიტიკა დღეს ერთ-ერთ ყველაზე მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტრუმენტად არის მიჩნეული არაგადამდები დაავადებების პრევენციისთვის. ეს მიდგომა ეფუძნება მარტივ პრინციპს: როდესაც მოსახლეობისთვის მავნე პროდუქტი იაფია და ფართოდ ხელმისაწვდომი, მისი მოხმარება იზრდება, რასაც მოჰყვება დიაბეტის, კიბოს, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და ღვიძლის პათოლოგიების ზრდა. შესაბამისად, ფასზე გავლენის მოხდენა – აქციზებისა და გადასახადების გზით – ქმნის ძლიერ ბერკეტს, რომელიც ამცირებს მოხმარებას და ამავდროულად ზრდის ჯანდაცვისთვის საჭირო ფინანსურ რესურსებს.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია მრავალი წლის განმავლობაში მოუწოდებს მთავრობებს, გაზარდონ გადასახადები შაქრიან სასმელებსა და ალკოჰოლზე, როგორც ეფექტიანი პრევენციული პოლიტიკა [1]. ამ კონტექსტში საქართველოსთვის საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან არაგადამდები დაავადებები ქვეყანაში ნაადრევი სიკვდილიანობის უმთავრეს მიზეზებს შორისაა, ხოლო შაქრიანი სასმელები და ალკოჰოლი შედარებით იაფი და ხელმისაწვდომი რჩება.
პრობლემის აღწერა
შაქრიანი სასმელები შეიცავს დიდი რაოდენობით თავისუფალ შაქარს, რაც პირდაპირ უკავშირდება სიმსუქნის, ტიპი 2 დიაბეტის და კბილის კარიესის ზრდას. ალკოჰოლი კი დაკავშირებულია ღვიძლის ციროზთან, მრავალი სახის კიბოსთან, ფსიქიკურ აშლილობებთან და ტრავმულ სიკვდილიანობასთან. მიუხედავად ამ რისკებისა, ბევრ ქვეყანაში, მათ შორის აღმოსავლეთ ევროპაში, ალკოჰოლი ზოგჯერ რძეზე იაფიც კი ღირს, რაც მოხმარების სტიმულირებას ახდენს.
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ჯანმრთელობის, არამედ სოციალური და ეკონომიკური თვალსაზრისითაც. ალკოჰოლთან დაკავშირებული ავარიები, ოჯახური ძალადობა და სამუშაო უნარის დაკარგვა მძიმე ტვირთად აწვება საზოგადოებასა და ჯანდაცვის სისტემას. შაქრიანი სასმელების ჭარბი მოხმარება ბავშვობიდანვე ქმნის ქრონიკული დაავადებების საფუძველს, რაც მომავალში ზრდის სახელმწიფო ხარჯებს. სწორედ ამიტომ, ფისკალური პოლიტიკის გამოყენება – გადასახადების ზრდის სახით – განიხილება როგორც პრევენციის სისტემური გზა [2].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბიოლოგიური თვალსაზრისით, თავისუფალი შაქრის მაღალი მიღება იწვევს ინსულინის რეზისტენტობას, ლიპიდური მეტაბოლიზმის დარღვევას და ქრონიკულ ანთებით პროცესებს, რაც აჩქარებს ათეროსკლეროზსა და სიმსივნურ ტრანსფორმაციას. ალკოჰოლი კი მეტაბოლიზდება აცეტალდეჰიდად – ტოქსიკურ ნაერთად, რომელიც აზიანებს დნმ-ს და ზრდის კიბოს რისკს [3].
კლინიკური კვლევების კრიტიკული მიმოხილვა აჩვენებს, რომ ფასის ზრდა პირდაპირ კავშირშია მოხმარების შემცირებასთან. მეტაანალიზები ადასტურებს, რომ ალკოჰოლის ფასის 10 პროცენტიანი ზრდა საშუალოდ 5–7 პროცენტით ამცირებს მოხმარებას [4]. შაქრიანი სასმელების შემთხვევაში, ფასის მატება ამცირებს როგორც შეძენას, ისე კალორიულ მიღებას, რაც დროთა განმავლობაში იწვევს სხეულის მასის ინდექსის შემცირებას მოსახლეობის დონეზე [5].
სარგებელი მრავალმხრივია: მცირდება დაავადებათა ტვირთი, იზრდება ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობა და იკლებს სოციალური ზიანი. რისკები ძირითადად უკავშირდება რეგრესიულ ფისკალურ ეფექტს, თუმცა კვლევები აჩვენებს, რომ დაბალშემოსავლიანი ჯგუფები ყველაზე მეტად სარგებლობენ მოხმარების შემცირებითა და ჯანმრთელობის გაუმჯობესებით [6].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველწლიურად ალკოჰოლთან დაკავშირებულია დაახლოებით სამი მილიონი სიკვდილი [1]. შაქრიანი სასმელების ჭარბი მოხმარება კი ასოცირებულია სიმსუქნის გლობალური ეპიდემიის მნიშვნელოვან ნაწილთან, რაც ზრდის დიაბეტის და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს [2].
მექსიკაში შაქრიან სასმელებზე გადასახადის დაწესების შემდეგ პირველივე წელს გაყიდვები საშუალოდ 7 პროცენტით შემცირდა, ხოლო დაბალშემოსავლიან ოჯახებში – თითქმის 10 პროცენტით [7]. დიდ ბრიტანეთში ალკოჰოლის მინიმალური ფასის პოლიტიკამ შოტლანდიაში გამოიწვია ალკოჰოლთან დაკავშირებული ჰოსპიტალიზაციების შემცირება [8]. ეს რიცხვები ადამიანურ ენაზე ნიშნავს ათასობით აცილებულ დაავადებასა და გადარჩენილ სიცოცხლეს.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია, დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები და წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, ერთხმად აღნიშნავენ, რომ ფისკალური ზომები ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტიანი ინსტრუმენტია არაგადამდები დაავადებების პრევენციაში [1,4,5]. The Lancet-ში გამოქვეყნებული ანალიზი ხაზს უსვამს, რომ შაქრიანი სასმელების დაბეგვრა განსაკუთრებით ეფექტურია ბავშვთა და მოზარდთა ჯანმრთელობის დაცვისთვის [5].
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ გადასახადებიდან მიღებული შემოსავლები ხშირად ინვესტირდება ჯანდაცვასა და განათლებაში, რაც ქმნის ორმაგ სარგებელს. ეს მიდგომა სრულად შეესაბამება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრინციპებს, რომელთა შესახებაც სისტემატურად წერს და ავრცელებს https://www.publichealth.ge.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის შაქრიანი სასმელებისა და ალკოჰოლის დაბეგვრის ზრდა შეიძლება იქცეს როგორც პრევენციულ, ისე ფისკალურ ბერკეტად. ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემა უკვე აწყდება არაგადამდები დაავადებების მზარდ ტვირთს, ხოლო პრევენციისთვის საჭირო რესურსები შეზღუდულია. გადასახადებიდან მიღებული შემოსავლები შესაძლებელია მიზნობრივად მოხმარდეს პრევენციულ პროგრამებს, სკრინინგს და ჯანმრთელობის განათლებას, რაზეც აკადემიური სივრცე, მათ შორის https://www.gmj.ge, რეგულარულად ამახვილებს ყურადღებას.
რეგულაციისა და ხარისხის კუთხით მნიშვნელოვანია, რომ პოლიტიკა ეფუძნებოდეს სერტიფიცირებულ და გამჭვირვალე მექანიზმებს. ამ პროცესში შეიძლება ჩართული იყოს ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა https://www.certificate.ge, რომლებიც ხელს უწყობენ სტანდარტების დაცვასა და მონიტორინგს. საზოგადოების ინფორმირებისთვის კი მნიშვნელოვანი რესურსია https://www.sheniekimi.ge, სადაც სამეცნიერო მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია ხელმისაწვდომი ხდება ფართო აუდიტორიისთვის.
მითები და რეალობა
ერთ-ერთი გავრცელებული მითია, რომ გადასახადების ზრდა მხოლოდ ბიუჯეტის შევსებას ემსახურება და ჯანმრთელობაზე გავლენას არ ახდენს. რეალობაა, რომ მრავალი კვლევა ადასტურებს მოხმარების შემცირებას და დაავადებათა ტვირთის კლებას [4,7].
მეორე მითი ამტკიცებს, რომ ასეთი პოლიტიკა არაეფექტიანია, რადგან ადამიანები სხვა, უფრო იაფ ალტერნატივებზე გადავლენ. სინამდვილეში, მთლიან მოხმარებაში მაინც აღინიშნება კლება, განსაკუთრებით მაშინ, როცა პოლიტიკა თან ახლავს განათლებასა და მონიტორინგს [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეამცირებს თუ არა გადასახადი რეალურად მოხმარებას?
დიახ, ფასის ზრდა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანად ამცირებს როგორც ალკოჰოლის, ისე შაქრიანი სასმელების შეძენასა და მოხმარებას [4,7].
დაზარალდება თუ არა დაბალშემოსავლიანი მოსახლეობა?
მოკლევადიანად ხარჯი შეიძლება გაიზარდოს, თუმცა ჯანმრთელობის სარგებელი და ხარჯების შემცირება გრძელვადიანად ყველაზე მეტად სწორედ ამ ჯგუფებს ეხმარება [6].
როგორ შეიძლება გამოიყენოს სახელმწიფომ დამატებითი შემოსავალი?
საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ თანხები ეფექტიანად შეიძლება მიმართოს პრევენციას, ჯანდაცვასა და განათლებას [1,5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
შაქრიან სასმელებსა და ალკოჰოლზე გადასახადის ზრდა წარმოადგენს პასუხისმგებლიან და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ პოლიტიკას, რომელიც ამცირებს დაავადებათა ტვირთს და აძლიერებს ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობას. საქართველოსთვის ეს არის შესაძლებლობა, ერთდროულად დაიცვას მოსახლეობის ჯანმრთელობა და შექმნას დამატებითი რესურსები პრევენციისთვის. ცნობიერების ამაღლება, გამჭვირვალე რეგულაცია და საერთაშორისო სტანდარტებზე დაყრდნობილი პოლიტიკა უნდა გახდეს ამ პროცესის საფუძველი, რათა შედეგი იყოს რეალისტური და პრაქტიკული მთელი საზოგადოებისათვის.
წყაროები
- World Health Organization. Global strategy to reduce the harmful use of alcohol. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241599931
- World Health Organization. Guideline: Sugars intake for adults and children. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241549028
- International Agency for Research on Cancer. Alcohol consumption and ethyl carbamate. Available from: https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/07/mono96.pdf
- Wagenaar AC, et al. Effects of beverage alcohol price and tax levels on drinking: a meta-analysis. BMJ. Available from: https://www.bmj.com/content/331/7513/393
- Colchero MA, et al. Beverage purchases from stores in Mexico under the excise tax on sugar sweetened beverages. The Lancet. Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(16)31564-3/fulltext
- Backholer K, et al. The impact of a tax on sugar-sweetened beverages according to socio-economic position: a systematic review. BMJ Global Health. Available from: https://gh.bmj.com/content/1/4/e000186
- Colchero MA, et al. In Mexico, evidence of sustained consumer response two years after implementing a sugar-sweetened beverage tax. Health Affairs. Available from: https://www.healthaffairs.org/doi/10.1377/hlthaff.2016.1231
- Public Health Scotland. Evaluating minimum unit pricing for alcohol. Available from: https://www.publichealthscotland.scot/publications/evaluating-minimum-unit-pricing-for-alcohol
