შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
სისხლის ჯგუფების ზუსტი იდენტიფიკაცია და თავსებადი დონორების არსებობა გადამწყვეტია თანამედროვე მედიცინაში, განსაკუთრებით გადაუდებელი ქირურგიის, ტრავმატოლოგიისა და ონკოლოგიური მკურნალობის დროს. იშვიათი სისხლის ჯგუფების მქონე ადამიანებისთვის ეს საკითხი სიცოცხლისა და სიკვდილის საზღვარზე გადის. სწორედ ასეთ კატეგორიას მიეკუთვნება Rh ნულოვანი სისხლის ჯგუფი, რომელიც პლანეტის მასშტაბით უკიდურესად იშვიათია და დაახლოებით ექვსი მილიონიდან ერთ ადამიანში გვხვდება [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს ნიშნავს, რომ მცირე პაციენტურ ჯგუფსაც კი სჭირდება სპეციალური პოლიტიკა, რათა კრიტიკულ მომენტში მათთვის შესაბამისი სისხლი ხელმისაწვდომი იყოს. ახალი ბიოტექნოლოგიური კვლევები, რომლებიც მიზნად ისახავს იშვიათი სისხლის ჯგუფების ლაბორატორიულად შექმნას, აჩვენებს, რომ მომავალში შესაძლებელია ამ პრობლემის სისტემური გადაჭრა, რასაც აქტიურად განიხილავენ სამეცნიერო სივრცეებში, მათ შორის https://www.gmj.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ანალიტიკურ პლატფორმაზე https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
Rh ნულოვანი სისხლის ჯგუფის მქონე ადამიანები არ ატარებენ არც ერთ Rh ანტიგენს, რაც მათ სისხლს უნიკალურად ხდის. ერთი მხრივ, ასეთი სისხლი თეორიულად შეიძლება იყოს თავსებადი თითქმის ყველა სხვა Rh ჯგუფთან, მაგრამ მეორე მხრივ, თავად ამ ადამიანებს სისხლის მიღება შეუძლიათ მხოლოდ იმავე იშვიათი ჯგუფისგან [2].
მსოფლიოში დადასტურებულია მხოლოდ რამდენიმე ათეული ასეთი ადამიანი. როდესაც მათ სჭირდებათ გადაუდებელი ტრანსფუზია, პრაქტიკულად ერთადერთი გამოსავალია წინასწარ გაყინული საკუთარი სისხლი ან საერთაშორისო იშვიათი დონორების ბანკების დახმარება. ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოს ჯანდაცვის სისტემა ჯერ კიდევ შეზღუდულია იშვიათი სისხლის ჯგუფების ლოჯისტიკასა და საერთაშორისო გაცვლაში, რაც აჩენს საჭიროებას წინასწარი დაგეგმვისა და რეგულაციის გაძლიერების მიმართ.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სისხლის ჯგუფები განისაზღვრება წითელი სისხლის უჯრედების ზედაპირზე არსებული ანტიგენებით. ყველაზე ცნობილი სისტემებია ABO და Rh, თუმცა თანამედროვე იმუნოჰემატოლოგიამ დაადასტურა, რომ არსებობს 47-ზე მეტი დამოუკიდებელი სისხლის ჯგუფი და ასობით განსხვავებული ანტიგენი [3].
Rh ნულოვანი ფენოტიპი წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც გენეტიკური მუტაციების შედეგად არც ერთი Rh ანტიგენი არ გამომუშავდება. ეს მდგომარეობა გავლენას ახდენს უჯრედის მემბრანის სტრუქტურაზე, რის გამოც ზოგიერთ პაციენტს შესაძლოა განუვითარდეს ჰემოლიზური ანემია ან სხვა გართულებები [4].
ბოლო წლებში მეცნიერებმა სცადეს გენური რედაქტირების ტექნოლოგიების გამოყენება იშვიათი სისხლის ჯგუფების ლაბორატორიულად მისაღებად. შეერთებულ შტატებში Versiti-ის კვლევითმა ინსტიტუტმა ადამიანის ინდუცირებული პლურიპოტენტური ღეროვანი უჯრედებიდან შექმნა Rh ნულოვანი და სხვა იშვიათი ფენოტიპების მქონე წითელი სისხლის უჯრედები გენური რედაქტირების გზით [5]. თუმცა მკვლევრები ხაზს უსვამენ, რომ ასეთი უჯრედების მასობრივი წარმოება ჯერ კიდევ ტექნიკურად და ბიოლოგიურად რთულია, რადგან ანტიგენების შეცვლამ შეიძლება დაარღვიოს უჯრედის სტაბილურობა.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
დღეს მსოფლიოში დაახლოებით ორმოცდაათზე ნაკლები ადამიანია რეგისტრირებული, როგორც Rh ნულოვანი ფენოტიპის მატარებელი [2]. შედარებისთვის, O უარყოფითი სისხლის ჯგუფი მოსახლეობის დაახლოებით 6–7 პროცენტს აქვს, თუმცა ისიც არ არის აბსოლუტურად უნივერსალური, რადგან სხვა ანტიგენებზე იმუნური რეაქცია მაინც შეიძლება განვითარდეს [3].
იმუნოჰემატოლოგიური კვლევები აჩვენებს, რომ ტრანსფუზიური რეაქციების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაკავშირებულია სწორედ იშვიათ ანტიგენებთან შეუთავსებლობასთან, რაც განსაკუთრებით სახიფათოა იმ პაციენტებისთვის, რომელთაც უკვე აქვთ რთული სამედიცინო მდგომარეობა [6].
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და დაავადებათა კონტროლის ცენტრები რეკომენდაციას აძლევენ ქვეყნებს, შექმნან იშვიათი სისხლის ჯგუფების რეესტრები და მონაწილეობა მიიღონ საერთაშორისო ქსელებში, რომლებიც უზრუნველყოფენ საჭიროების შემთხვევაში სისხლის სწრაფ ტრანსპორტირებას [7].
The Lancet-სა და BMJ-ში გამოქვეყნებული მიმოხილვები მიუთითებს, რომ გენური და ღეროვანი უჯრედების ტექნოლოგიები პერსპექტიულია იშვიათი სისხლის ჯგუფების წარმოებისთვის, თუმცა მათი კლინიკური გამოყენება მოითხოვს მკაცრ რეგულაციას და ხანგრძლივ უსაფრთხოების კვლევებს [8].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სისხლის ბანკების სისტემა ძირითადად ორიენტირებულია გავრცელებულ ჯგუფებზე. იშვიათი ფენოტიპების შემთხვევაში ქვეყანა ხშირად ეყრდნობა საერთაშორისო პარტნიორებს. ეს ზრდის ხარჯებს და ამცირებს რეაგირების სისწრაფეს.
აკადემიური და პროფესიული დისკუსიები, რომლებიც მიმდინარეობს ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ქმნის საფუძველს, რომ მომავალში საქართველომაც ჩაერთოს იშვიათი სისხლის ჯგუფების საერთაშორისო ქსელებში. ამავდროულად, ხარისხისა და უსაფრთხოების სტანდარტების უზრუნველყოფა, რასაც ხელს უწყობს https://www.certificate.ge, აუცილებელია იმისათვის, რომ ნებისმიერი ახალი ტექნოლოგია დანერგილ იქნას პასუხისმგებლობით.
მითები და რეალობა
Rh ნულოვანი სისხლი ყველასთვის უნივერსალურია — რეალურად ის მხოლოდ Rh სისტემის ფარგლებშია უნიკალური და სხვა ანტიგენებზე შეუთავსებლობა მაინც შესაძლებელია [3].
ლაბორატორიაში შექმნილი სისხლი მალე ჩაანაცვლებს დონორებს — დღევანდელი მონაცემებით, ეს ტექნოლოგია ჯერ კიდევ ექსპერიმენტულია და ფართო გამოყენებამდე მრავალი წელი სჭირდება [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა უნდა გააკეთოს Rh ნულოვანი სისხლის მქონე ადამიანმა?
საერთაშორისო პრაქტიკა ურჩევს მათ რეგისტრაციას იშვიათი დონორების ქსელში და საკუთარი სისხლის პერიოდულ გაყინვას.
არის თუ არა ასეთი სისხლი საშიში?
თავად ფენოტიპი საშიში არ არის, თუმცა ტრანსფუზიის დროს შეუთავსებლობის რისკი მაღალია.
შეიძლება თუ არა მისი ხელოვნურად შექმნა?
ლაბორატორიული კვლევები მიმდინარეობს, მაგრამ კლინიკური გამოყენება ჯერ შეზღუდულია.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
Rh ნულოვანი სისხლის ჯგუფი წარმოადგენს იშვიათ, მაგრამ საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის კრიტიკულ გამოწვევას. ასეთი პაციენტების დაცვა მოითხოვს რეგისტრების შექმნას, საერთაშორისო თანამშრომლობას და ინოვაციური ბიოტექნოლოგიების განვითარებას. ინფორმირებული პოლიტიკა და ხარისხის კონტროლი, რასაც ხელს უწყობს ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, არის საფუძველი იმისთვის, რომ იშვიათი შემთხვევებიც კი უსაფრთხოდ და ეფექტურად იმართებოდეს.
წყაროები
- Daniels G. Human Blood Groups. 3rd ed. Wiley-Blackwell; 2013. https://onlinelibrary.wiley.com
- Avent ND, Reid ME. The Rh blood group system. Blood. 2000. https://ashpublications.org
- ISBT. Red cell immunogenetics and blood group terminology. https://www.isbtweb.org
- Flegel WA. Molecular genetics of RH. Transfus Clin Biol. 2007. https://www.sciencedirect.com
- Denomme GA, et al. Generation of rare blood group phenotypes from iPSCs. Transfusion. 2021. https://onlinelibrary.wiley.com
- Zimring JC, Spitalnik SL. Transfusion reactions. NEJM. 2015. https://www.nejm.org
- WHO. Blood safety and availability. https://www.who.int
- The Lancet Haematology. Advances in red cell engineering. https://www.thelancet.com
- წყარო
