შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მელატონინი ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ჰორმონული დანამატია თანამედროვე მსოფლიოში, განსაკუთრებით უძილობისა და ცირკადული რიტმის დარღვევების დროს. მისი ხელმისაწვდომობა რეცეპტის გარეშე ბევრ ქვეყანაში ქმნის მცდარ შთაბეჭდილებას, თითქოს იგი სრულად უსაფრთხო და უნივერსალურად სასარგებლო საშუალებაა. სინამდვილეში კი მელატონინის გავლენა გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე მრავალფაქტორიანია და დამოკიდებულია ადამიანის ასაკზე, თანმხლებ დაავადებებზე, მედიკამენტებზე და დოზაზე. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები კვლავაც რჩება სიკვდილიანობის წამყვან მიზეზად როგორც მსოფლიოში, ისე საქართველოში, რის გამოც ნებისმიერი ფართოდ მოხმარებული ნივთიერების პოტენციური რისკები და სარგებელი მკაფიოდ უნდა იყოს შეფასებული და კომუნიცირებული [1].
პრობლემის აღწერა
მელატონინი ბუნებრივად გამომუშავდება ტვინის ეპიფიზში და არეგულირებს ძილისა და სიფხიზლის ციკლს. ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში იგი იქცა პოპულარულ დანამატად, რომელსაც მილიონობით ადამიანი იღებს ძილის გასაუმჯობესებლად. პრობლემა იმაში მდგომარეობს, რომ ამ დანამატს ხშირად იყენებენ გულ-სისხლძარღვთა ქრონიკული დაავადებების მქონე პირებიც, ექიმთან კონსულტაციის გარეშე. ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან საქართველოში მაღალია არტერიული ჰიპერტენზიის, გულის იშემიური დაავადების და არითმიების გავრცელება, ხოლო თვითმკურნალობის პრაქტიკა ჯერ კიდევ ფართოდ არის გავრცელებული [2]. ასეთ პირობებში, მელატონინის უკონტროლო გამოყენება შეიძლება იქცეს დამატებით რისკფაქტორად, რაც ეწინააღმდეგება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრინციპებს და ეხმარება არა დაავადებათა პრევენციას, არამედ მათ გაღრმავებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბიოლოგიური თვალსაზრისით, მელატონინი მოქმედებს მელატონინის რეცეპტორებზე, რომლებიც განლაგებულია არა მხოლოდ ტვინში, არამედ სისხლძარღვებსა და გულის ქსოვილშიც. ექსპერიმენტულ კვლევებში ნაჩვენებია, რომ მელატონინს აქვს ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო ეფექტი, რაც თეორიულად შეიძლება სასარგებლო იყოს ათეროსკლეროზის პროგრესის შეჩერებისთვის [3]. ზოგიერთი კლინიკური კვლევა მიუთითებს, რომ ღამის განმავლობაში მიღებულმა მელატონინმა შეიძლება მცირედით შეამციროს არტერიული წნევა ჰიპერტენზიის მქონე პაციენტებში [4].
მეორე მხრივ, არსებობს მონაცემები, რომ მელატონინი გავლენას ახდენს სიმპათიკურ ნერვულ სისტემაზე და გულის რიტმის რეგულაციაზე. არითმიების მქონე პაციენტებში დაფიქსირებულია გულისცემის ცვალებადობის ცვლილებები და იშვიათ შემთხვევებში პალპიტაცია მელატონინის მიღების შემდეგ [5]. დამატებით, მელატონინი შეიძლება ურთიერთქმედებდეს ბეტა-ბლოკერებთან, ანტიჰიპერტენზიულ საშუალებებთან და ანტიკოაგულანტებთან, რაც ზრდის არასასურველი ეფექტების რისკს [6]. სწორედ ამ წინააღმდეგობრივი მონაცემების გამო, საერთაშორისო სამედიცინო საზოგადოება არ განიხილავს მელატონინს როგორც გულისთვის უნივერსალურად უსაფრთხო დანამატს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები იწვევს ყველა სიკვდილიანობის დაახლოებით 32 პროცენტს გლობალურად [7]. ამავე დროს, ძილის დარღვევები მოსახლეობის დაახლოებით 30 პროცენტს აწუხებს, რაც მელატონინის გამოყენებას მეტად ფართოდ გავრცელებულს ხდის [8]. ერთ-ერთ დიდ მეტაანალიზში, რომელიც მოიცავდა ათასობით პაციენტს, მელატონინის გამოყენებამ არტერიული წნევის საშუალოდ 3–5 მილიმეტრი ვერცხლისწყლის სვეტით შემცირება აჩვენა ღამის საათებში, თუმცა დღის განმავლობაში განსხვავება სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი არ იყო [4]. ამავე კვლევებში აღინიშნა, რომ პაციენტთა მცირე ნაწილში განვითარდა თავბრუსხვევა, გულისცემის აჩქარება და არტერიული წნევის ზედმეტი დაქვეითება, რაც განსაკუთრებით რისკიანია ხანდაზმულთათვის.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები, მათ შორის WHO, NIH და წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, ხაზს უსვამენ მელატონინის ფრთხილად გამოყენების აუცილებლობას გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მქონე პაციენტებში. ამერიკის გულის ასოციაცია პირდაპირ რეკომენდაციას არ იძლევა მელატონინის გამოყენებაზე გულის პაციენტებისთვის, ხოლო NIH მიუთითებს, რომ საჭიროა ინდივიდუალური რისკ-სარგებლის შეფასება [6]. ევროპის კარდიოლოგიური საზოგადოების მიერ გამოქვეყნებულ კლინიკურ მიმოხილვებში აღნიშნულია, რომ მელატონინის პოტენციური სარგებელი არ უნდა გადაფარავდეს მის შესაძლო ჰემოდინამიკურ ეფექტებს [3]. ეს მიდგომა შეესაბამება მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ მედიცინას და უნდა იყოს გათვალისწინებული პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რომლებიც საზოგადოებას აწვდიან სანდო სამედიცინო ინფორმაციას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მელატონინი ფართოდ ხელმისაწვდომია როგორც დანამატი და მისი რეგულაცია შედარებით სუსტი შეიძლება იყოს სხვა ფარმაცევტულ საშუალებებთან შედარებით. ეს ზრდის ხარისხისა და დოზირების ცვალებადობის რისკს, რაც უკვე დადასტურებულია საერთაშორისო კვლევებით [9]. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია ისეთი აკადემიური სივრცეების ჩართულობა, როგორიცაა https://www.gmj.ge, სადაც შესაძლებელია სამეცნიერო დისკუსია და მტკიცებულებების შეფასება. ასევე აუცილებელია ხარისხის და სერტიფიკაციის მექანიზმების გაძლიერება, რაშიც როლი აქვს https://www.certificate.ge-ს, რათა მომხმარებელმა იცოდეს, რომ მის მიერ მიღებული პროდუქტი აკმაყოფილებს უსაფრთხოების მინიმალურ სტანდარტებს.
მითები და რეალობა
მელატონინი სრულიად უვნებელია, რადგან ის ბუნებრივი ჰორმონია — რეალობაა, რომ ბუნებრივი წარმოშობა არ ნიშნავს უსაფრთხოებას ყველა დოზასა და ყველა ადამიანისთვის. სინთეზურად მიღებული მელატონინი შეიძლება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს ორგანიზმის მიერ გამომუშავებულისგან [5].
მელატონინი ყველას ეხმარება გულის დაცვაში — რეალურად, მისი პოტენციური ანტიოქსიდანტური ეფექტი არ გამორიცხავს ჰემოდინამიკურ რისკებს, განსაკუთრებით არითმიების მქონე პირებში [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა მელატონინი უსაფრთხო გულის პაციენტებისთვის?
არსებული მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ იგი შეიძლება იყოს უსაფრთხო ზოგიერთისთვის, მაგრამ აუცილებელია ექიმის კონსულტაცია, რადგან არსებობს ინდივიდუალური რისკები [6].
შეიძლება თუ არა მელატონინმა შეამციროს არტერიული წნევა?
დიახ, მცირე ზომით ღამის საათებში, თუმცა ეს ეფექტი არ არის საკმარისი ჰიპერტენზიის სამკურნალოდ [4].
უნდა შევწყვიტო მელატონინის მიღება, თუ მაქვს არითმია?
რეკომენდებულია ექიმთან შეთანხმება, რადგან არსებობს გულის რიტმზე ზემოქმედების რისკი [5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მელატონინი არ წარმოადგენს უნივერსალურ და უვნებელ საშუალებას ყველა ადამიანისთვის, განსაკუთრებით კი გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მქონე პირთათვის. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პასუხისმგებლობა მოითხოვს, რომ მოქალაქეებმა მიიღონ გადაწყვეტილებები მტკიცებულებებზე დაყრდნობით და არა რეკლამებზე ან არასანდო წყაროებზე. აუცილებელია ცნობიერების ამაღლება, ხარისხის კონტროლი და ექიმთან კონსულტაციის წახალისება, რათა მელატონინის გამოყენებამ ხელი შეუწყოს და არა დააზიანოს მოსახლეობის ჯანმრთელობა.
წყაროები
- Reiter RJ, Tan DX, Rosales-Corral S, et al. Melatonin and cardiovascular disease: myth or reality? J Pineal Res. 2017;63(4):e12420. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28941028/
- World Health Organization. Cardiovascular diseases (CVDs). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds)
- Cardinali DP, Hardeland R. Inflammatory and oxidative stress in cardiovascular disease: protective role of melatonin. J Pineal Res. 2017;62(3):e12352. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28083951/
- Scheer FAJL, Van Montfrans GA, van Someren EJW, et al. Daily nighttime melatonin reduces blood pressure in male patients with essential hypertension. Hypertension. 2004;43(2):192–197. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14732731/
- Dominguez-Rodriguez A, Abreu-Gonzalez P, Reiter RJ. Melatonin and cardiovascular disease: therapeutic potential and limitations. Rev Esp Cardiol. 2014;67(7):556–563. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24703790/
- National Institutes of Health. Melatonin: What You Need To Know. https://www.nccih.nih.gov/health/melatonin-what-you-need-to-know
- World Health Organization. Global Health Estimates. https://www.who.int/data/gho
- Ohayon MM. Epidemiology of insomnia. Sleep Med Rev. 2002;6(2):97–111. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12531146/
- Erland LAE, Saxena PK. Melatonin natural health products and supplements: presence of serotonin and significant variability of melatonin content. J Clin Sleep Med. 2017;13(2):275–281. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27855744/
