როგორ დავეხმაროთ მორცხვ ბავშვს მეგობრების შეძენაში — თამაშით განვითარებული სოციალური უნარები

შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი

ბავშვისთვის მეგობრობა მხოლოდ გართობას არ ნიშნავს. სხვა ბავშვებთან თამაში მას ყოველდღიურ ურთიერთობაში ისეთ მნიშვნელოვან უნარებს ავითარებინებს, როგორიცაა შეთანხმება, რიგის დაცვა, გაზიარება, საკუთარი სურვილის გამოხატვა, სხვისი ემოციების ამოცნობა, კონფლიქტის მოგვარება და დახმარების თხოვნა. ადრეულ ასაკში სწორედ ასეთი ურთიერთობები ქმნის სოციალური და ემოციური განვითარების მნიშვნელოვან საფუძველს.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ადრეულ ბავშვობაში განვითარებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვან პირობებად ასახელებს უსაფრთხო და მზრუნველ გარემოს, responsive caregiving-ის პრინციპებზე დაფუძნებულ ურთიერთობას, ადრეული სწავლის შესაძლებლობებსა და თამაშს. ბავშვის განვითარება მხოლოდ აკადემიური უნარების ჩამოყალიბებას არ გულისხმობს — სოციალური და ემოციური კომპეტენციებიც ჯანმრთელი განვითარების ნაწილია [1,2].

ამიტომ, როდესაც ბავშვი ახალ ადამიანებთან ურთიერთობისას მორცხვობს, თავს არიდებს ჯგუფურ თამაშს ან მშობელს ეკვრის, მთავარი მიზანი მისი „გადაკეთება“ არ უნდა იყოს. მორცხვობა ან ახალ გარემოსთან ნელა შეგუება თავისთავად დაავადებას არ ნიშნავს. ზოგი ბავშვი ბუნებრივად უფრო ფრთხილი და დაკვირვებულია და ურთიერთობისთვის მეტი დრო სჭირდება.

მშობლის ამოცანაა შექმნას ისეთი გარემო, რომელშიც ბავშვს სოციალური ურთიერთობის გამოცდილების მიღება მცირე და უსაფრთხო ნაბიჯებით შეეძლება.

- Advertisement -

პრობლემის აღწერა

ახალი მეგობრის შეძენა ყველა ბავშვისთვის ერთნაირად მარტივი არ არის. ზოგი ბავშვი სწრაფად უახლოვდება თანატოლებს, იწყებს საუბარს და თამაშში ერთვება, ზოგი კი ჯერ აკვირდება სიტუაციას და მხოლოდ ამის შემდეგ ცდილობს ურთიერთობას.

ამ განსხვავებას ხშირად ბავშვის ტემპერამენტი განაპირობებს. ამერიკის პედიატრიის აკადემიის განმარტებით, ბავშვობის მორცხვობა საკმაოდ გავრცელებულია და ბევრი ბავშვი ახალ ადამიანებთან ურთიერთობისას თავდაპირველად ნელა „თბება“. ასეთ ბავშვებს შეიძლება უბრალოდ მეტი დრო და მხარდაჭერა დასჭირდეთ [3].

მნიშვნელოვანია, მშობელმა ერთმანეთისგან განასხვავოს ჩვეულებრივი მორცხვობა და ისეთი სირთულე, რომელიც ბავშვის ყოველდღიურ ფუნქციონირებაზე უკვე მოქმედებს. თუ ბავშვი უბრალოდ ფრთხილად აკვირდება ახალ გარემოს და გარკვეული დროის შემდეგ ერთვება თამაშში, ეს ხშირად განვითარების ნორმალური თავისებურებაა. უფრო მეტი ყურადღება საჭიროა მაშინ, როდესაც სოციალური ურთიერთობის სირთულე მუდმივია, ბავშვს ძლიერ შფოთვას უქმნის ან ხელს უშლის ბაღში, სკოლაში, სათამაშო მოედანზე ან სხვა გარემოში მონაწილეობას [3,4].

სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი

თამაში ადრეული განვითარების ერთ-ერთი ბუნებრივი საშუალებაა. ბავშვი თამაშის დროს არა მხოლოდ მოძრაობას ან წარმოსახვას იყენებს, არამედ სწავლობს სხვა ადამიანთან შეთანხმებას. მაგალითად, ბურთით თამაში ბავშვს რიგის დაცვას ასწავლის, კონსტრუქტორით ერთად თამაში — საერთო მიზნის მიღწევას, ხოლო წარმოსახვითი თამაში — სხვადასხვა როლის შესრულებასა და სხვისი პერსპექტივის გათვალისწინებას.

ამ პროცესში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მშობლის დამოკიდებულება. ბავშვის იძულება, აუცილებლად მივიდეს სხვა ბავშვთან, დაუყოვნებლივ დაელაპარაკოს ან „მორცხვი არ იყოს“, შესაძლოა დამატებით დაძაბულობას ქმნიდეს. უფრო ეფექტურია მცირე ნაბიჯების წახალისება: მისალმება, რამდენიმე წუთით თამაშში ჩართვა, ერთი ბავშვისთვის სათამაშოს შეთავაზება ან მარტივი შეკითხვის დასმა.

- Advertisement -

ამერიკის პედიატრიის აკადემია სწორედ ასეთ მცირე სოციალურ ნაბიჯებსა და წინასწარ როლურ თამაშებს ურჩევს მშობლებს. ბავშვს შეიძლება სახლში წინასწარ გაუთამაშონ სიტუაცია, მაგალითად, როგორ მივიდეს სხვა ბავშვთან და უთხრას: „შეიძლება თქვენთან ერთად ვითამაშო?“ [4].

ასევე მნიშვნელოვანია ბავშვის ინტერესების გამოყენება. თუ მას უყვარს ხატვა, კონსტრუქტორი, წიგნები, ფეხბურთი ან სხვა საქმიანობა, ურთიერთობის დასაწყებად სწორედ ეს საერთო ინტერესი შეიძლება გახდეს ხიდი.

მშობლის ჩართულობა განსაკუთრებით სასარგებლოა პირველ ეტაპზე. თუმცა ჩართულობა არ ნიშნავს, რომ უფროსმა მუდმივად უნდა აკონტროლოს თამაში ან ბავშვის ნაცვლად ისაუბროს. მისი ფუნქციაა საჭიროების შემთხვევაში ურთიერთობის დაწყების გამარტივება, კონფლიქტის მშვიდად მართვა და ბავშვისთვის უსაფრთხო გარემოს შექმნა [5].

სტატისტიკა და მტკიცებულებები

ბავშვის სოციალური განვითარება კონკრეტულ ასაკობრივ ნიშნებთანაც არის დაკავშირებული, თუმცა განვითარების ნორმები ყოველთვის გარკვეულ დიაპაზონს მოიცავს და ერთი კონკრეტული ქცევა დამოუკიდებლად დიაგნოზის საფუძველი არ არის.

დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრების მიხედვით, დაახლოებით 3 წლის ასაკისთვის ბავშვების უმეტესობა ამჩნევს სხვა ბავშვებს და ცდილობს მათთან თამაშში ჩართვას. ეს ერთ-ერთი სოციალური და ემოციური განვითარების მნიშვნელოვანი ნიშანია [6].

ამავე ასაკში ბავშვისთვის ბუნებრივია ჯერ კიდევ საჭიროებდეს უფროსის დახმარებას კონფლიქტის მოგვარებაში, გაზიარებაში, რიგის დაცვასა და ურთიერთობის ორგანიზებაში. ამიტომ მშობელმა არ უნდა მოითხოვოს სკოლამდელი ასაკის ბავშვისგან ისეთი სოციალური სიმწიფე, რომელიც ჯერ განვითარების პროცესშია.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ ადრეულ განვითარებაზე გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ბავშვის ინდივიდუალური მახასიათებლები, არამედ მისი ყოველდღიური ურთიერთობები და გარემო. მზრუნველი, მგრძნობიარე და ბავშვის სიგნალებზე შესაბამისი რეაგირება ხელს უწყობს სწავლას, ნდობის ჩამოყალიბებასა და სოციალურ ურთიერთობებს [1,2].

აქედან გამომდინარე, ბავშვისთვის მეგობრობის სწავლა ერთჯერადი „გაკვეთილი“ არ არის. ეს არის განმეორებითი გამოცდილების პროცესი, რომელშიც ბავშვი თანდათან სწავლობს, როგორ დაიწყოს ურთიერთობა, როგორ მოუსმინოს სხვას, როგორ გამოხატოს საკუთარი სურვილი და როგორ მოაგვაროს უთანხმოება.

საერთაშორისო გამოცდილება

საერთაშორისო პედიატრიული რეკომენდაციები მშობლებს ურჩევს, ბავშვი სოციალურ სიტუაციებში თანდათან შეიყვანონ და მისი ინდივიდუალური ტემპი გაითვალისწინონ. ამერიკის პედიატრიის აკადემიის მიხედვით, მორცხვ ბავშვებში სასარგებლოა მცირე სოციალური ნაბიჯების წახალისება, როლური თამაშები, მშობლის დადებითი მაგალითი და ისეთი აქტივობების შერჩევა, რომლებიც ბავშვს თავად აინტერესებს [4].

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ადრეული განვითარების რეკომენდაციები ასევე ხაზს უსვამს ბავშვისა და მზრუნველის თბილი, უსაფრთხო და საპასუხო ურთიერთობის მნიშვნელობას. ბავშვი უკეთ სწავლობს მაშინ, როდესაც უფროსი მის სიგნალებს ამჩნევს, ესმის და შესაბამისი რეაგირებით პასუხობს [1,2].

ბავშვთა ადრეული განათლების საერთაშორისო პრაქტიკაში სოციალური და ემოციური უნარების განვითარება ყოველდღიურ თამაშსა და ურთიერთობებში ინტეგრირდება. ყურადღება ექცევა ნდობის ჩამოყალიბებას, ინდივიდუალური განსხვავებების პატივისცემას და ბავშვისთვის ისეთი გარემოს შექმნას, სადაც მას შეუძლია სოციალური გამოცდილების მიღება ზედმეტი ზეწოლის გარეშე [7].

ამ მიდგომიდან გამომდინარე, მიზანი არ არის ყველა ბავშვის ერთნაირად კომუნიკაბელურ ადამიანად ქცევა. უფრო მნიშვნელოვანია, ბავშვმა შეძლოს საკუთარი კომფორტის ფარგლებში თანდათანობით სოციალური უნარების განვითარება.

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოში სკოლამდელი ასაკის ბავშვების მნიშვნელოვანი ნაწილი ყოველდღიურად ურთიერთობს ოჯახის წევრებთან, ბაღის ჯგუფში თანატოლებთან, ეზოში ან სათამაშო მოედანზე. სწორედ ეს გარემო შეიძლება გახდეს სოციალური უნარების პრაქტიკული განვითარების სივრცე.

მშობლებისთვის მნიშვნელოვანია გაითვალისწინონ, რომ ბავშვის შედარება სხვა თანატოლებთან — მაგალითად, „ნახე, სხვები როგორ თამაშობენ და შენ რატომ არ თამაშობ?“ — პრობლემის გადაჭრის ეფექტური გზა არ არის. ასეთი დამოკიდებულება შესაძლოა ბავშვის თვითშეფასებაზე უარყოფითად აისახოს და სოციალური სიტუაცია კიდევ უფრო რთული გახადოს.

სასარგებლოა ისეთი შეხვედრების ორგანიზება, სადაც ბავშვს ერთდროულად ბევრი ახალი ადამიანის გარემოცვაში ყოფნა არ მოუწევს. ერთი ნაცნობი თანატოლის სახლში მიწვევა ხშირად უფრო მარტივი დასაწყისია, ვიდრე დიდი ჯგუფის წინაშე ბავშვის წარდგენა.

სათამაშო შეხვედრა შეიძლება წინასწარ დაიგეგმოს ბავშვის ინტერესების გათვალისწინებით. მაგალითად, თუ მას უყვარს ხატვა, შეიძლება მოამზადოთ სახატავი მასალა; თუ კონსტრუქტორი მოსწონს — ერთად ააშენოთ მარტივი ნაგებობა. ამგვარი საქმიანობა ურთიერთობისთვის ბუნებრივ საერთო თემას ქმნის.

მშობლის მხარდაჭერა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, მაგრამ ბავშვმა თანდათან თავად უნდა მიიღოს ურთიერთობაში მონაწილეობის შესაძლებლობა. უფროსის მუდმივმა ჩარევამ შეიძლება დამოუკიდებელი სოციალური უნარების განვითარებას ხელი შეუშალოს.

საქართველოს სამედიცინო და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სფეროში ბავშვთა განვითარების შესახებ სანდო, აკადემიური ინფორმაციის მოძიებისას მკითხველს შეუძლია გაეცნოს [www.gmj.ge]-ზე განთავსებულ სამედიცინო მასალებსა და [www.publichealth.ge]-ის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რესურსებს. ჯანმრთელობის მომსახურების ხარისხისა და პროფესიული სტანდარტების საკითხებზე ინფორმაციისთვის მნიშვნელოვანია ასევე [www.certificate.ge].

მითები და რეალობა

მითი: მორცხვი ბავშვი აუცილებლად უნდა „გამოვასწოროთ“.

რეალობა: მორცხვობა შეიძლება ბავშვის ტემპერამენტის ბუნებრივი თავისებურება იყოს. მთავარი მიზანი მისი პიროვნების შეცვლა კი არა, სოციალური სიტუაციების მიმართ კომფორტის გაზრდაა [3,4].

მითი: რაც უფრო მეტ ბავშვს შევახვედრებთ, მით უფრო სწრაფად დამეგობრდება.

რეალობა: ზოგი ბავშვისთვის დიდი ჯგუფი დამატებითი სტრესის წყაროა. მცირე, წინასწარ დაგეგმილი შეხვედრები შესაძლოა უფრო ხელსაყრელი იყოს.

მითი: ბავშვს უნდა ვაიძულოთ, რომ სხვა ბავშვებთან ითამაშოს.

რეალობა: სოციალური უნარების განვითარება შესაძლებელია წახალისებითა და ეტაპობრივი პრაქტიკით. იძულება შეიძლება უარყოფით გამოცდილებასთან ასოცირდეს და ბავშვის შფოთვა გააძლიეროს.

მითი: თუ ბავშვი 3 წლისაა და ყოველთვის მარტო თამაშობს, ეს აუცილებლად განვითარების დარღვევას ნიშნავს.

რეალობა: ერთი ქცევა დიაგნოზის დასმისთვის საკმარისი არ არის. ამასთან, 3 წლის ასაკისთვის სხვა ბავშვების შემჩნევა და მათთან თამაშში ჩართვის მცდელობა განვითარების ერთ-ერთ მოსალოდნელ სოციალურ ნიშნად ითვლება. თუ ბავშვი ამას იშვიათად ან საერთოდ არ აკეთებს და ამასთან ერთად სხვა განვითარების სირთულეებიც შეინიშნება, საჭიროა პედიატრთან კონსულტაცია [6].

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენი ბავშვი მოვიწვიოთ სათამაშოდ?

მორცხვი ბავშვისთვის დასაწყისში ერთი ნაცნობი თანატოლი ხშირად უფრო მარტივი ვარიანტია, ვიდრე დიდი ჯგუფი. შემდეგ, ბავშვის კომფორტის ზრდასთან ერთად, სოციალური წრე შეიძლება თანდათან გაფართოვდეს.

რამდენ ხანს უნდა გაგრძელდეს სათამაშო შეხვედრა?

ზუსტი უნივერსალური ხანგრძლივობა არ არსებობს. შეხვედრა უნდა იყოს ბავშვის ასაკისა და ენერგიის შესაბამისი და დასრულდეს მანამ, სანამ გადაღლა და გაღიზიანება მნიშვნელოვნად მოიმატებს.

უნდა ჩავერთოთ თუ არა ბავშვების თამაშში?

თავდაპირველად მშობლის მშვიდი მონაწილეობა შეიძლება დაეხმაროს ბავშვებს ურთიერთობის დაწყებაში. თუმცა მიზანია, თანდათან ბავშვებს დამოუკიდებლად თამაშის საშუალება მიეცეთ [5].

შეიძლება თუ არა შინაური ცხოველი დაეხმაროს ბავშვს სოციალური უნარების განვითარებაში?

შინაურ ცხოველთან ურთიერთობა ბავშვისთვის შეიძლება იყოს სასიამოვნო და პასუხისმგებლობის განვითარების შესაძლებლობა, მაგრამ შინაური ცხოველის შეძენა მხოლოდ ბავშვის სოციალური სირთულის „მკურნალობის“ მიზნით არ არის რეკომენდებული. ცხოველის ყოლა ოჯახის ხანგრძლივი პასუხისმგებლობაა და გადაწყვეტილება ბავშვის ინტერესებთან ერთად უსაფრთხოების, მოვლისა და ოჯახის შესაძლებლობების გათვალისწინებით უნდა მიიღოთ.

რა შემთხვევაში უნდა მივმართოთ პედიატრს?

კონსულტაცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, თუ ბავშვის სოციალური სირთულეები მუდმივია, მნიშვნელოვნად ზღუდავს მის ყოველდღიურ ცხოვრებას, იწვევს ძლიერ შფოთვას ან სხვა განვითარების ნიშნებთან ერთად ვლინდება. ყურადღება უნდა მიექცეს, მაგალითად, თვალით კონტაქტის, კომუნიკაციის, ენის, თამაშის ან თანატოლებთან ურთიერთობის სხვა სირთულეებს [4,6].

დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით

ბავშვისთვის მეგობრობის სწავლა განვითარების ბუნებრივი პროცესია და მისი დაჩქარება იძულებით საჭირო არ არის. მორცხვი ან ახალ გარემოსთან ნელა შემგუებელი ბავშვი აუცილებლად არ საჭიროებს პიროვნების შეცვლას. უფრო მნიშვნელოვანია, მას ჰქონდეს უსაფრთხო გარემო, მზრუნველი უფროსი და ასაკის შესაბამისი შესაძლებლობები სოციალური უნარების პრაქტიკისთვის.

მშობლებს შეუძლიათ დაიწყონ მცირე ნაბიჯებით: ერთი თანატოლის მოწვევა, ბავშვისთვის საინტერესო თამაშის დაგეგმვა, როლური სიტუაციების სახლში გათამაშება, მისალმებისა და მარტივი საუბრის პრაქტიკა და საკუთარი ქცევით მეგობრული ურთიერთობის მაგალითის ჩვენება.

ყველაზე მნიშვნელოვანი პრინციპია ბავშვის ტემპის პატივისცემა. სოციალური უნარები გამოცდილებით ვითარდება. თუ სირთულე ასაკის მატებასთან ერთად არ მცირდება, ბავშვს ძლიერ შფოთვას უქმნის ან სხვა განვითარების თავისებურებებთან ერთად გვხვდება, დროული შეფასება პედიატრთან ან შესაბამის სპეციალისტთან უფრო სასარგებლოა, ვიდრე პრობლემის უგულებელყოფა.

ბავშვის ჯანსაღი განვითარებისთვის აუცილებელია არა მხოლოდ ფიზიკური ჯანმრთელობა, არამედ უსაფრთხო ურთიერთობები, თამაში, სწავლა და ემოციური მხარდაჭერა. სწორედ ამ პრინციპებზე დაფუძნებული ყოველდღიური გარემო ქმნის საუკეთესო საფუძველს ბავშვის სოციალური და ემოციური უნარების ჩამოყალიბებისთვის [1,2].

წყაროები

1. World Health Organization. Improving early childhood development: WHO guideline. Geneva: WHO; 2020.
2. World Health Organization. Nurturing care for early childhood development. Geneva: WHO.
3. American Academy of Pediatrics. Shyness in Children. HealthyChildren.org.
4. American Academy of Pediatrics. My daughter is extremely shy and anxious around strangers. How can I help her? HealthyChildren.org.
5. American Academy of Pediatrics. What Parents Can Do to Support Friendships. HealthyChildren.org.
6. Centers for Disease Control and Prevention. Milestones by 3 Years: Learn the Signs. Act Early.
7. National Association for the Education of Young Children. Spotlight on Young Children: Social and Emotional Development, Revised Edition.

აქტიური სამეცნიერო და ინსტიტუციური ბმულები წყაროებისთვის:

• WHO — Improving early childhood development
• WHO — Child Health and Development / Nurturing Care
• American Academy of Pediatrics — Shyness in Children
• American Academy of Pediatrics — Helping a Shy and Anxious Child
• American Academy of Pediatrics — Supporting Children’s Friendships
• CDC — 3 წლის ასაკის განვითარების ნიშნები
• NAEYC — Social and Emotional Development