თუ მეხსიერება გაგიუარესდათ: რომელი 8 ანალიზი დაგეხმარებათ მიზეზის დადგენაში?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მეხსიერების გაუარესება ყველა ასაკში ერთნაირ მნიშვნელობას არ ატარებს. ზოგჯერ ის დაკავშირებულია დაღლილობასთან, სტრესთან ან ძილის ქრონიკულ დეფიციტთან, თუმცა რიგ შემთხვევებში შეიძლება იყოს ანემიის, ვიტამინების დეფიციტის, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დარღვევის, შაქრიანი დიაბეტის, ქრონიკული ანთების ან სხვა სამედიცინო მდგომარეობის პირველი გამოვლინება. სწორედ ამიტომ, მეხსიერების ცვლილებები ყოველთვის არ უნდა მივაწეროთ ასაკს.
თანამედროვე მედიცინა ხაზს უსვამს, რომ კოგნიტიური ფუნქციების შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს არა მხოლოდ სიმპტომებს, არამედ მათი გამომწვევი მიზეზების სისტემურ ძიებას. მარტივი ლაბორატორიული კვლევები ხშირად საშუალებას იძლევა გამოვლინდეს ისეთი დარღვევები, რომელთა დროული მკურნალობა მეხსიერების გაუმჯობესებასაც უწყობს ხელს [1–4].
პრობლემის აღწერა
თუ ადამიანს უჭირს ახალი ინფორმაციის დამახსოვრება, ავიწყდება ყოველდღიური საქმეები, უჭირს კონცენტრაცია ან ახლობლები ამჩნევენ მის მეხსიერებაში ცვლილებებს, აუცილებელია მიზეზის დადგენა და არა მხოლოდ სიმპტომის შეფასება.
მეხსიერების გაუარესება განსაკუთრებით საყურადღებოა, როდესაც:
- პროგრესულად ძლიერდება;
- ყოველდღიურ საქმიანობას უშლის ხელს;
- ახლავს მეტყველების, ორიენტაციის ან ქცევის ცვლილება;
- იწყება უეცრად;
- ვითარდება თავის ტრავმის ან ნევროლოგიური სიმპტომების ფონზე.
ასეთ შემთხვევებში აუცილებელია ექიმის კონსულტაცია და საჭირო გამოკვლევების ჩატარება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სისხლის საერთო ანალიზი
პირველი და ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კვლევაა სისხლის საერთო ანალიზი.
თუ ჰემოგლობინის დონე დაბალია, შესაძლოა განვითარდეს ანემია, რის შედეგადაც თავის ტვინი ნაკლებ ჟანგბადს იღებს. ჟანგბადის ქრონიკული დეფიციტი გავლენას ახდენს ყურადღებაზე, კონცენტრაციასა და მეხსიერებაზე [1].
ანემიის მიზეზის აღმოჩენა და შესაბამისი მკურნალობა ხშირ შემთხვევაში კოგნიტიური ფუნქციების გაუმჯობესებასაც უწყობს ხელს.
ვიტამინი B12 და ფოლიუმის მჟავა
ვიტამინი B12 და ფოლიუმის მჟავა აუცილებელია ნერვული სისტემის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის.
მათი დეფიციტი იწვევს:
- ნეირონების დაზიანებას;
- ნეირომედიატორების სინთეზის დარღვევას;
- მეხსიერებისა და კონცენტრაციის გაუარესებას.
დეფიციტი განსაკუთრებით ხშირია:
- ხანდაზმულებში;
- ვეგანებსა და ვეგეტარიანელებში;
- კუჭ-ნაწლავის დაავადებების მქონე პაციენტებში;
- იმ პირებში, რომლებიც ხანგრძლივად იღებენ კუჭის მჟავიანობის დამაქვეითებელ პრეპარატებს ან მეტფორმინს [2].
ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქცია (TSH)
ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ტვინის მუშაობაზე.
თუ TSH მომატებულია, შესაძლოა არსებობდეს ჰიპოთირეოზი, რომელიც ხშირად იწვევს:
- მეხსიერების გაუარესებას;
- აზროვნების შენელებას;
- დაღლილობას;
- დეპრესიულ სიმპტომებს.
სწორი მკურნალობის დაწყების შემდეგ კოგნიტიური ფუნქციებიც ხშირად უმჯობესდება [3].
გლიკოზირებული ჰემოგლობინი (HbA1c)
HbA1c ასახავს სისხლში გლუკოზის საშუალო დონეს ბოლო 2–3 თვის განმავლობაში.
თუ მისი მაჩვენებელი 5.7%-ზე მაღალია, შესაძლოა არსებობდეს:
- პრედიაბეტი;
- ან შაქრიანი დიაბეტი.
ხანგრძლივად მომატებული გლუკოზა აზიანებს სისხლძარღვებსა და ნერვულ ქსოვილს, რაც დროთა განმავლობაში კოგნიტიურ ფუნქციებზეც აისახება [4].
ჰომოცისტეინი
ჰომოცისტეინის მომატებული დონე დაკავშირებულია:
- სისხლძარღვების დაზიანებასთან;
- ინსულტის გაზრდილ რისკთან;
- კოგნიტიური ფუნქციების დაქვეითებასთან.
მისი შეფასება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ პაციენტებში, რომლებსაც გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკფაქტორები აქვთ.
C-რეაქტიული ცილა (CRP) და ერითროციტების დალექვის სიჩქარე (ESR)
ეს ორი ანალიზი ორგანიზმში მიმდინარე ანთებითი პროცესების შეფასებაში გვეხმარება.
ქრონიკული ანთება ბოლო წლებში განიხილება როგორც ერთ-ერთი ფაქტორი, რომელიც შეიძლება კოგნიტიური ფუნქციების გაუარესებას უწყობდეს ხელს [5].
ფერიტინი
ფერიტინი ორგანიზმში რკინის მარაგის მაჩვენებელია.
შესაძლებელია ჰემოგლობინი ჯერ კიდევ ნორმალური იყოს, მაგრამ ფერიტინი უკვე შემცირებული აღმოჩნდეს.
რკინის დეფიციტი გავლენას ახდენს:
- ყურადღებაზე;
- კონცენტრაციაზე;
- ინფორმაციის დამუშავების სიჩქარეზე;
- მეხსიერებაზე.
მძიმე მეტალები
გარკვეულ შემთხვევებში ექიმმა შეიძლება დანიშნოს:
- ტყვიის;
- ვერცხლისწყლის;
- სხვა მძიმე მეტალების კვლევა.
მათი ქრონიკული ზემოქმედება განსაკუთრებით საზიანოა განვითარებადი ტვინისთვის, თუმცა ზრდასრულებშიც შეიძლება გამოიწვიოს კოგნიტიური დარღვევები და ნევროლოგიური სიმპტომები [6].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, ანემია მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებულ კვებით დეფიციტურ მდგომარეობებს შორისაა და მილიარდობით ადამიანს ეხება [1].
ვიტამინი B12-ის დეფიციტი განსაკუთრებით ხშირია 60 წელზე უფროსი ასაკის მოსახლეობაში, ხოლო დაუდგენელი ჰიპოთირეოზი მილიონობით ადამიანს აქვს [2,3].
საერთაშორისო კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ დიაბეტი, სისხლძარღვოვანი დაავადებები და ქრონიკული ანთება დაკავშირებულია დემენციისა და კოგნიტიური ფუნქციების დაქვეითების მომატებულ რისკთან [4,5].
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტები და სხვა საერთაშორისო პროფესიული ორგანიზაციები რეკომენდაციას იძლევიან, რომ კოგნიტიური სიმპტომების მქონე პაციენტებში შეფასდეს ისეთი პოტენციურად გამოსწორებადი მიზეზები, როგორიცაა:
- ანემია;
- B12-ის დეფიციტი;
- ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დარღვევა;
- მეტაბოლური დაავადებები;
- ელექტროლიტური დარღვევები;
- ინფექციები და ანთებითი პროცესები [1–5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში აღნიშნული ანალიზების უმეტესობა ხელმისაწვდომია როგორც სახელმწიფო, ისე კერძო ლაბორატორიებში.
თუმცა მხოლოდ ანალიზის ჩატარება საკმარისი არ არის — შედეგები აუცილებლად უნდა შეფასდეს ოჯახის ექიმმა, ნევროლოგმა ან შესაბამისმა სპეციალისტმა.
მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანია როგორც მოსახლეობის, ისე პროფესიული საზოგადოებისათვის. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ SheniEkimi.ge, PublicHealth.ge, აკადემიური პლატფორმა GMJ.ge და სამედიცინო განათლებისა და ხარისხის მიმართულებით Certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: მეხსიერების გაუარესება ყოველთვის ასაკის ბრალია.
რეალობა: ხშირ შემთხვევაში მიზეზი შეიძლება იყოს ისეთი მდგომარეობა, რომლის მკურნალობაც შესაძლებელია.
მითი: თუ მეხსიერება გაუარესდა, აუცილებლად დემენცია ვითარდება.
რეალობა: დემენცია მხოლოდ ერთ-ერთი შესაძლო მიზეზია. ბევრ პაციენტში პრობლემა ანემიას, ვიტამინების დეფიციტს, ჰორმონულ დარღვევებს ან სხვა სამკურნალო მდგომარეობებს უკავშირდება.
მითი: ყველა ჩამოთვლილი ანალიზი ყველას სჭირდება.
რეალობა: გამოკვლევების არჩევა ინდივიდუალურად უნდა მოხდეს ექიმის რეკომენდაციის საფუძველზე.
ხშირად დასმული კითხვები
საკმარისია მხოლოდ ანალიზების ჩატარება?
არა. ლაბორატორიული კვლევები მხოლოდ დიაგნოსტიკური პროცესის ნაწილია. საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება დაინიშნოს ნევროლოგიური შეფასება, ტვინის გამოსახულებითი კვლევები ან ნეიროფსიქოლოგიური ტესტირება.
თუ ანალიზები ნორმაშია, რას შეიძლება უკავშირდებოდეს მეხსიერების გაუარესება?
მიზეზი შესაძლოა იყოს ძილის დარღვევა, დეპრესია, ქრონიკული სტრესი, შფოთვა, ზოგიერთი მედიკამენტი ან ნევროლოგიური დაავადება.
როდის არის აუცილებელი სასწრაფოდ ექიმთან მიმართვა?
თუ მეხსიერების ცვლილებას ახლავს მეტყველების დარღვევა, კიდურების სისუსტე, ცნობიერების შეცვლა, უეცარი დაბნეულობა ან ქცევის მკვეთრი ცვლილება, დაუყოვნებლივ უნდა მიმართოთ სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მეხსიერების გაუარესება არ უნდა ჩაითვალოს მხოლოდ ასაკობრივი პროცესის ბუნებრივ ნაწილად. ხშირ შემთხვევაში მას საფუძვლად უდევს ისეთი სამედიცინო მდგომარეობა, რომლის დროული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა შესაძლებელია. სწორედ ამიტომ, პირველი ნაბიჯი უნდა იყოს არა თვითმკურნალობა, არამედ ექიმთან კონსულტაცია და მიზანმიმართული ლაბორატორიული გამოკვლევების ჩატარება. ადრეული დიაგნოზი ხშირად იძლევა შესაძლებლობას, თავიდან ავიცილოთ კოგნიტიური ფუნქციის შემდგომი გაუარესება და მნიშვნელოვნად გავაუმჯობესოთ ცხოვრების ხარისხი.
წყაროები
- World Health Organization. Anaemia. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/health-topics/anaemia
- National Institutes of Health. Vitamin B12 Fact Sheet for Health Professionals. ხელმისაწვდომია: https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB12-HealthProfessional/
- American Thyroid Association. Hypothyroidism. ხელმისაწვდომია: https://www.thyroid.org/hypothyroidism/
- American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes. ხელმისაწვდომია: https://diabetesjournals.org/care
- National Institute on Aging. Cognitive Health and Older Adults. ხელმისაწვდომია: https://www.nia.nih.gov
- World Health Organization. Lead poisoning. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/lead-poisoning-and-health
