ბრაზილიური მცენარის ექსტრაქტი COVID-19-ისა და აივ-ინფექციის წინააღმდეგ — რას აჩვენებს ახალი კვლევა?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერებების გამოყენება ინფექციური დაავადებების წინააღმდეგ თანამედროვე მედიცინის ერთ-ერთი აქტიური კვლევითი მიმართულებაა. განსაკუთრებით გაიზარდა ინტერესი მცენარეული ბიოაქტიური ნაერთების მიმართ მას შემდეგ, რაც COVID-19-ის პანდემიამ კიდევ ერთხელ წარმოაჩინა ახალი ანტივირუსული საშუალებების საჭიროება. მეცნიერები დღეს ცდილობენ ისეთი მოლეკულების აღმოჩენას, რომლებიც ერთდროულად უსაფრთხო, ეფექტური და მრავალმხრივი მოქმედების იქნება [1].
ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება მიიქცია ტროპიკული ტყეების ბიომრავალფეროვნებამ, რადგან მრავალი უნიკალური მცენარე შეიცავს ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებებს, რომლებიც შესაძლოა მომავალი მედიკამენტების საფუძვლად იქცეს. სწორედ ასეთ აღმოჩენად განიხილება ბრაზილიაში ჩატარებული ახალი კვლევა, რომლის მიხედვითაც Copaifera lucens-ის ფოთლებისგან მიღებულმა ექსტრაქტმა ლაბორატორიულ პირობებში COVID-19-ისა და აივ-ინფექციის გამომწვევი ვირუსების წინააღმდეგ მნიშვნელოვანი ანტივირუსული აქტივობა აჩვენა.
მიუხედავად იმისა, რომ კვლევა ჯერ ადრეულ ეტაპზეა, შედეგებმა საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოების ყურადღება უკვე მიიპყრო, რადგან საუბარია ნივთიერებაზე, რომელიც ვირუსს ერთდროულად რამდენიმე ბიოლოგიური მექანიზმით უტევს.
პრობლემის აღწერა
COVID-19-ის პანდემიამ და აივ-ინფექციის გლობალურმა გავრცელებამ კიდევ ერთხელ აჩვენა, რამდენად მნიშვნელოვანია ახალი ანტივირუსული პრეპარატების განვითარება.
მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე მედიცინას უკვე აქვს:
- ანტირეტროვირუსული თერაპია აივ-ინფექციისთვის;
- ანტივირუსული საშუალებები კორონავირუსისთვის;
- ვაქცინები და იმუნოლოგიური პრეპარატები;
კვლავ რჩება რამდენიმე მნიშვნელოვანი პრობლემა:
- ვირუსების მუტაცია;
- მედიკამენტების მიმართ რეზისტენტობის განვითარება;
- გვერდითი მოვლენები;
- მკურნალობის მაღალი ღირებულება;
- მძიმე ანთებითი რეაქციები.
მეცნიერები განსაკუთრებით დაინტერესებულნი არიან ისეთი ნივთიერებებით, რომლებიც:
- ვირუსს რამდენიმე მიმართულებით უტევს;
- დაბალი ტოქსიკურობით ხასიათდება;
- ანთებით პროცესებს ამცირებს;
- იმუნურ სისტემას არეგულირებს.
სწორედ ამ კონტექსტში გახდა მნიშვნელოვანი ბრაზილიაში ჩატარებული კვლევა Copaifera lucens-ის მცენარეზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კვლევა ჩატარდა University of São Paulo-ის მეცნიერების მიერ და გამოქვეყნდა Scientific Reports-ში [2].
მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ Copaifera lucens-ის ფოთლები შეიცავს სპეციფიკურ ბიოაქტიურ ნაერთებს — გალოილქინის მჟავებს, რომლებსაც მრავალმხრივი ანტივირუსული მოქმედება გააჩნიათ.
როგორ მოქმედებს ნივთიერება კორონავირუსზე?
ლაბორატორიული კვლევების მიხედვით, აღნიშნული ნაერთები SARS-CoV-2-ზე რამდენიმე მექანიზმით მოქმედებენ:
- აფერხებენ ვირუსის უჯრედში შეღწევას;
- ამცირებენ ვირუსის გამრავლებას;
- თრგუნავენ ვირუსისთვის აუცილებელი ცილების გამომუშავებას;
- ზღუდავენ Spike და RdRp ცილების აქტივობას.
მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ვირუსზე ერთდროული მრავალმხრივი ზემოქმედება ამცირებს რეზისტენტობის განვითარების ალბათობას.
ანთების საწინააღმდეგო ეფექტი
COVID-19-ის მძიმე ფორმების დროს ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა გადაჭარბებული ანთებითი რეაქციაა, რომელსაც ე.წ. „ციტოკინურ შტორმს“ უწოდებენ [3].
კვლევის მიხედვით, Copaifera lucens-ის ექსტრაქტს:
- ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება აქვს;
- შეუძლია იმუნური პასუხის რეგულაცია;
- ამცირებს უჯრედულ დაზიანებას.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მძიმე COVID-19 ხშირად არა მხოლოდ თავად ვირუსით, არამედ ორგანიზმის გადაჭარბებული ანთებითი პასუხითაც არის გამოწვეული.
აივ-ინფექციასთან დაკავშირებული მიგნებები
მკვლევრებმა აღნიშნეს, რომ იგივე ნივთიერებებმა HIV-1-ის წინააღმდეგაც აჩვენეს ეფექტურობა.
ლაბორატორიულ მოდელებში დაფიქსირდა:
- ვირუსული აქტივობის შემცირება;
- დაბალი ტოქსიკურობა;
- უჯრედების უკეთესი შენარჩუნება სინთეტიკურ ნაერთებთან შედარებით.
ეს შედეგები განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან აივ-ინფექციის მკურნალობაში ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა მედიკამენტების მიმართ რეზისტენტობაა [4].
უსაფრთხოებისა და ტოქსიკურობის საკითხი
ბუნებრივი წარმოშობის ნივთიერება ავტომატურად უსაფრთხოს არ ნიშნავს. თუმცა კვლევის ავტორები აღნიშნავენ, რომ გალოილქინის მჟავებმა ექსპერიმენტულ პირობებში შედარებით დაბალი ტოქსიკურობა აჩვენეს.
მიუხედავად ამისა, სპეციალისტები ხაზს უსვამენ, რომ:
- კვლევა ჯერ ლაბორატორიულ ეტაპზეა;
- ადამიანებზე კლინიკური კვლევები არ ჩატარებულა;
- უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის საბოლოო შეფასება ჯერ შეუძლებელია.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
World Health Organization-ის მონაცემებით, COVID-19-ის პანდემიამ მსოფლიოში მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა, ხოლო აივ-ინფექციით დღესაც ათობით მილიონი ადამიანი ცხოვრობს [5].
აივ-ინფექციის წინააღმდეგ არსებული თერაპია მნიშვნელოვნად ეფექტურია, თუმცა სრულ განკურნებას ამ ეტაპზე ვერ უზრუნველყოფს.
მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ახალი ანტივირუსული მოლეკულების ძიება აუცილებელია, რადგან:
- ვირუსები მუდმივად იცვლება;
- იზრდება მედიკამენტური რეზისტენტობა;
- საჭიროა უფრო უსაფრთხო და ხელმისაწვდომი მკურნალობა.
ბოლო წლებში ბუნებრივი ნაერთების კვლევა აქტიურად მიმდინარეობს:
- ტროპიკულ მცენარეებში;
- ზღვის ორგანიზმებში;
- სოკოებსა და მიკრობულ სისტემებში.
საერთაშორისო გამოცდილება
National Institutes of Health და სხვა საერთაშორისო კვლევითი ცენტრები აქტიურად იკვლევენ მცენარეული წარმოშობის ანტივირუსულ ნაერთებს [6].
მსოფლიოში უკვე არსებობს რამდენიმე პრეპარატი, რომლის საფუძველიც ბუნებრივი მოლეკულებია. მაგალითად:
- მალარიის საწინააღმდეგო ზოგიერთი საშუალება;
- კიბოს სამკურნალო პრეპარატების ნაწილი;
- ანტიბიოტიკების გარკვეული ჯგუფები.
თუმცა სპეციალისტები ხაზს უსვამენ, რომ ლაბორატორიული ეფექტი ყოველთვის არ ნიშნავს კლინიკურ ეფექტურობას.
ახალი პრეპარატის დამტკიცებამდე საჭიროა:
- ტოქსიკურობის შეფასება;
- ცხოველებზე კვლევები;
- კლინიკური კვლევების რამდენიმე ფაზა;
- რეგულატორული შეფასება.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ინფექციური დაავადებების მართვა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი მიმართულებაა.
COVID-19-ის პანდემიამ კიდევ ერთხელ აჩვენა:
- სამეცნიერო კვლევების მნიშვნელობა;
- საერთაშორისო თანამშრომლობის აუცილებლობა;
- მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების საჭიროება.
ქვეყანაში მნიშვნელოვანია მოსახლეობის სწორი ინფორმირება, რადგან ბუნებრივ პრეპარატებთან დაკავშირებით ხშირად ვრცელდება დაუდასტურებელი ინფორმაცია.
სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ მცენარეული ექსტრაქტების მიმართ ინტერესი არ უნდა გახდეს თვითმკურნალობის საფუძველი, განსაკუთრებით ისეთი დაავადებების შემთხვევაში, როგორიცაა:
- COVID-19;
- აივ-ინფექცია;
- ქრონიკული ინფექციები.
სამედიცინო და აკადემიური ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა SheniEkimi.ge, PublicHealth.ge და GMJ.ge.
ხარისხისა და სამეცნიერო სტანდარტების დაცვის მიმართულებით მნიშვნელოვანია ასევე Certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: თუ ნივთიერება მცენარეულია, ის სრულად უსაფრთხოა
რეალობა: ბუნებრივი წარმოშობა უსაფრთხოების ავტომატურ გარანტიას არ წარმოადგენს. ყველა პრეპარატი საჭიროებს კლინიკურ შეფასებას.
მითი: ლაბორატორიული წარმატება ნიშნავს, რომ წამალი უკვე მზადაა
რეალობა: ლაბორატორიული კვლევიდან კლინიკურ გამოყენებამდე გზა ხშირად წლები გრძელდება.
მითი: მცენარეული ექსტრაქტი აივ-ინფექციას ან COVID-19-ს კურნავს
რეალობა: ამ ეტაპზე მსგავსი დასკვნა არ არსებობს. კვლევები ჯერ ექსპერიმენტულ დონეზე მიმდინარეობს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის Copaifera lucens?
ეს არის ბრაზილიის ატლანტიკური ტყეებისთვის დამახასიათებელი მცენარე, რომლის ფოთლებშიც მეცნიერებმა ბიოაქტიური ნაერთები აღმოაჩინეს.
როგორ მოქმედებს ეს ნივთიერება ვირუსებზე?
კვლევის მიხედვით, იგი აფერხებს ვირუსის უჯრედში შეღწევას და გამრავლებას.
უკვე გამოიყენება თუ არა ეს ნივთიერება მედიკამენტად?
არა. ამ ეტაპზე კვლევა ჯერ ლაბორატორიულ ფაზაშია.
შესაძლებელია თუ არა მისი თვითნებურად გამოყენება?
არა. ადამიანებში უსაფრთხოება და ეფექტურობა ჯერ დადასტურებული არ არის.
რატომ არის მნიშვნელოვანი მრავალმხრივი მოქმედება?
რადგან ვირუსს უჭირს ერთდროულად რამდენიმე მექანიზმის მიმართ რეზისტენტობის განვითარება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ბრაზილიაში ჩატარებული კვლევა აჩვენებს, რომ ბუნებრივი ბიოაქტიური ნაერთები შესაძლოა მომავალი ანტივირუსული თერაპიების მნიშვნელოვანი წყარო გახდეს.
Copaifera lucens-ის ექსტრაქტმა ლაბორატორიულ პირობებში აჩვენა:
- მრავალმხრივი ანტივირუსული მოქმედება;
- ანთების საწინააღმდეგო ეფექტი;
- შედარებით დაბალი ტოქსიკურობა.
თუმცა კვლევის შედეგები ჯერ მხოლოდ საწყის ეტაპზეა და ადამიანებზე კლინიკური კვლევების გარეშე საბოლოო დასკვნების გაკეთება შეუძლებელია.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია, რომ მსგავსი აღმოჩენები შეფასდეს მეცნიერული სიფრთხილით, მაღალი ხარისხის კვლევებითა და მკაცრი რეგულაციებით.
წყაროები
- Newman DJ, Cragg GM. Natural Products as Sources of New Drugs. J Nat Prod. 2020.
- Scientific Reports. Antiviral activity of galloylquinic acids from Copaifera lucens. ხელმისაწვდომია: Scientific Reports Official Website
- National Institutes of Health. COVID-19 Cytokine Storm Research. ხელმისაწვდომია: NIH Official Website
- World Health Organization. HIV Drug Resistance Report. ხელმისაწვდომია: WHO HIV Information
- World Health Organization. Coronavirus Disease Dashboard. ხელმისაწვდომია: WHO COVID-19 Dashboard
- National Center for Complementary and Integrative Health. Natural Products Research. ხელმისაწვდომია: NCCIH Official Website
