შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
დემენცია წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე სერიოზულ ნეიროდეგენერაციულ გამოწვევას თანამედროვე საზოგადოებაში. მოსახლეობის დაბერების პარალელურად იზრდება კოგნიტური დაქვეითების შემთხვევები, რაც მნიშვნელოვან სოციალურ და ეკონომიკურ ტვირთს ქმნის. სწორედ ამიტომ მეცნიერები აქტიურად იკვლევენ დემენციის გამომწვევ მიზეზებსა და შესაძლო პრევენციულ ფაქტორებს. ბოლო წლებში ყურადღება გამახვილდა არა მხოლოდ ბიოლოგიურ და მეტაბოლურ ფაქტორებზე, არამედ ცხოვრების წესზე, მათ შორის სამუშაო რეჟიმსა და ქრონიკულ გადაღლაზე.
კვლევები მიუთითებს, რომ გადაჭარბებულმა სამუშაო დატვირთვამ შესაძლოა გავლენა მოახდინოს ტვინის სტრუქტურულ და ფუნქციურ მახასიათებლებზე. აღნიშნული საკითხი მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან სამუშაო გარემო და შრომითი პირობები მილიონობით ადამიანის ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილია. თემის გააზრება აქტუალურია როგორც პროფესიული საზოგადოებისთვის, ისე ფართო აუდიტორიისთვის, რასაც სისტემურად აშუქებს https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსი https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
დემენციის განვითარების რისკფაქტორებს შორის უკვე ცნობილია ასაკი, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, მაღალი ქოლესტერინი, დიაბეტი და განათლების დონე. ახალი კვლევები მიუთითებს, რომ ქრონიკულმა სტრესმა და გადაღლამაც შეიძლება ითამაშოს როლი კოგნიტური ფუნქციის დაქვეითებაში.
ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის მკვლევარებმა შეისწავლეს 110 მუშაკი, რომელთაგან 32 მუშაობდა კვირაში 52 საათზე მეტს, ხოლო 78 — სტანდარტული სამუშაო გრაფიკით. კვლევის შედეგები გამოქვეყნდა ჟურნალში “Occupational And Environmental Medicine” [1].
მონაწილეებს ჩაუტარდათ მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია და კოგნიტური ტესტები. აღმოჩნდა, რომ ზეგანაკვეთურად მომუშავე ჯგუფში დაფიქსირდა ტვინის გარკვეული უბნების მოცულობის ცვლილებები, მათ შორის მარცხენა კაუდალური შუა შუბლის ხვეულის რეგიონში, რომელიც პასუხისმგებელია ყურადღებაზე, სამუშაო მეხსიერებასა და ენობრივი ინფორმაციის დამუშავებაზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ქრონიკული სტრესი და გადაღლა გავლენას ახდენს ჰიპოთალამურ-ჰიპოფიზურ-ადრენალურ ღერძზე, რაც ზრდის კორტიზოლის სეკრეციას. კორტიზოლის ხანგრძლივი მომატება დაკავშირებულია ჰიპოკამპის ფუნქციური ცვლილებებთან — რეგიონთან, რომელიც კრიტიკულია მეხსიერებისა და სწავლისთვის [2].
კვლევაში აღწერილი ტვინის მოცულობის ზრდა შესაძლოა ასახავდეს ადაპტაციურ რეაქციას მუდმივ კოგნიტურ დატვირთვაზე. თუმცა გრძელვადიან პერსპექტივაში ასეთი გადატვირთვა შეიძლება ასოცირდებოდეს კოგნიტური რესურსების ამოწურვასთან და ფუნქციური დაქვეითების რისკთან.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ მოცულობის ცვლილება ავტომატურად არ ნიშნავს დაავადებას. თუმცა მკვლევარები მიუთითებენ, რომ ემოციების რეგულაციის, გადაწყვეტილების მიღებისა და ყურადღების პროცესებში ჩართული უბნების სტრუქტურული ცვლილებები შესაძლოა იყოს ადრეული ნიშანი ქრონიკული გადაღლის გავლენისა ტვინზე.
გადაღლისა და დემენციის პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი ჯერ სრულად დადასტურებული არ არის, თუმცა კოგნიტური ფუნქციის დროებითი დაქვეითება, ე.წ. „თავში ბუნდოვანება“, ხშირად აღწერილია გადაჭარბებული სამუშაო დატვირთვის პირობებში.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, დემენციით მსოფლიოში დაახლოებით 55 მილიონზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს და ყოველწლიურად 10 მილიონამდე ახალი შემთხვევა ფიქსირდება [3].
შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, ბევრ ქვეყანაში სამუშაო საათების ზრდა და ზეგანაკვეთური მუშაობა ფართოდ გავრცელებულია [4]. ქრონიკული სტრესი და პროფესიული გადაღლა დაკავშირებულია დეპრესიისა და შფოთვითი აშლილობების მომატებულ რისკთან, რაც თავის მხრივ კოგნიტურ ფუნქციაზეც აისახება.
კვლევაში მონაწილე ზეგანაკვეთურად მომუშავე ჯგუფში ტვინის გარკვეული უბნების მოცულობა 19%-ით გაიზარდა. ასეთი ცვლილებები ინტერპრეტაციის საჭიროებას მოითხოვს და არ ნიშნავს ავტომატურად პათოლოგიას, თუმცა მიუთითებს გადატვირთვის ნეირობიოლოგიურ კვალზე.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები, მათ შორის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია, ხაზს უსვამენ სამუშაოსა და პირადი ცხოვრების ბალანსის მნიშვნელობას [3]. პროფესიული გადაღლა აღიარებულია, როგორც სამუშაოსთან დაკავშირებული სინდრომი, რომელიც გავლენას ახდენს ემოციურ, ფიზიკურ და კოგნიტურ ფუნქციებზე.
სხვადასხვა ქვეყანაში შრომითი კანონმდებლობა ზღუდავს მაქსიმალურ სამუშაო საათებს, რათა შემცირდეს ჯანმრთელობის რისკები. კვლევები მიუთითებს, რომ ხანგრძლივი სამუშაო კვირა ასოცირებულია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და ფსიქიკური პრობლემების მომატებულ რისკთან [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში შრომითი პირობები და სამუშაო დატვირთვა განსხვავებულია სხვადასხვა სექტორში. ზოგიერთ სფეროში ზეგანაკვეთური მუშაობა პრაქტიკულად ნორმად მიიჩნევა, განსაკუთრებით კერძო სექტორში.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია, რომ სამუშაო გარემო არ იყოს ქრონიკული სტრესის წყარო. პროფესიული და აკადემიური დისკუსიები, რომლებიც ეხება სტრესსა და ნეიროკოგნიტურ ჯანმრთელობას, ქვეყნდება https://www.gmj.ge პლატფორმაზე. ხარისხისა და სამუშაო სტანდარტების დაცვა დაკავშირებულია რეგულაციებთან, რომელთა შესახებ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.certificate.ge რესურსზე.
გადაჭარბებული დატვირთვის გრძელვადიანი ეფექტები შეიძლება აისახოს როგორც ინდივიდის ჯანმრთელობაზე, ისე შრომის პროდუქტიულობაზე.
მითები და რეალობა
მითი: მეტი მუშაობა ყოველთვის ნიშნავს მეტ ეფექტიანობას.
რეალობა: ქრონიკული გადაღლა შეიძლება შეამციროს კოგნიტური რესურსები და გადაწყვეტილების მიღების ხარისხი.
მითი: ახალგაზრდებს გადაღლა არ ემუქრებათ.
რეალობა: კვლევაში ზეგანაკვეთურად მომუშავე ჯგუფი საშუალოდ უფრო ახალგაზრდა იყო, თუმცა ნეირობიოლოგიური ცვლილებები მაინც დაფიქსირდა.
მითი: ტვინის მოცულობის ზრდა ყოველთვის დადებითი მოვლენაა.
რეალობა: სტრუქტურული ცვლილებები შეიძლება ასახავდეს გადატვირთვის ადაპტაციურ, მაგრამ პოტენციურად არასასურველ პროცესს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რამდენი საათი ითვლება ზეგანაკვეთურად?
კვლევაში ზეგანაკვეთურ სამუშაოდ მიჩნეული იყო კვირაში 52 საათზე მეტი დატვირთვა.
იწვევს თუ არა ზეგანაკვეთური მუშაობა დემენციას?
პირდაპირი მიზეზობრივი კავშირი ჯერ დადგენილი არ არის, თუმცა არსებობს ასოციაცია კოგნიტური ფუნქციის ცვლილებებთან.
რა არის პრევენციის გზა?
სამუშაოსა და დასვენების ბალანსი, რეგულარული შესვენებები და სტრესის მართვა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
დემენციის პრევენცია მოითხოვს მრავალფაქტორულ მიდგომას, რომელიც მოიცავს გულ-სისხლძარღვთა ჯანმრთელობას, განათლებას, ცხოვრების წესს და სამუშაო გარემოს. ზეგანაკვეთური მუშაობა შესაძლოა ასოცირებული იყოს ტვინის სტრუქტურულ ცვლილებებთან და კოგნიტური ფუნქციის დაქვეითებასთან, თუმცა დამატებითი კვლევები აუცილებელია მიზეზობრივი კავშირის დასადგენად.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკა უნდა იყოს ორიენტირებული სამუშაო პირობების რეგულირებაზე, სტრესის შემცირებასა და ჯანმრთელი სამუშაო კულტურის ჩამოყალიბებაზე, რაც ხელს შეუწყობს როგორც ინდივიდის, ისე საზოგადოების კეთილდღეობას.
წყაროები
- Kim J, et al. Long working hours and changes in brain structure. Occupational And Environmental Medicine. Available from: https://oem.bmj.com
- National Institutes of Health. Stress and the brain. Available from: https://www.nih.gov
- World Health Organization. Dementia fact sheet. Available from: https://www.who.int
- International Labour Organization. Working time and health. Available from: https://www.ilo.org
- The Lancet. Long working hours and health outcomes. Available from: https://www.thelancet.com
