კოშმარები და ფსიქიკური ჯანმრთელობა — 30 წლის კვლევის შედეგები
იზაბელ არნულფი, პარიზის პიტიე-სალპეტრიერის საავადმყოფოს ძილის დარღვევების კლინიკის ხელმძღვანელი, 30 წლის განმავლობაში სწავლობს ძილს და მასთან დაკავშირებულ დარღვევებს. მისი კვლევის ერთ-ერთი ცენტრალური კითხვაა: შეიძლება თუ არა ხშირი კოშმარები წარმოადგენდეს გაფრთხილებას ადამიანის ფსიქიკური ჯანმრთელობის რისკების შესახებ?
სიზმრები და დეპრესია
დეპრესიის დროს სიზმრები ძალიან ნეგატიური ხასიათისაა და ასახავს პაციენტის ფსიქიკურ მდგომარეობას დღის განმავლობაში. ეს კავშირი პირველად გამოავლინა მკვლევარმა დიტერ რიმანმა და მისმა კოლეგებმა 2000-იანი წლების დასაწყისში. მათ გააანალიზეს ანტიდეპრესანტებით მკურნალობის კურსზე მყოფი დეპრესიული პაციენტების სიზმრები და დაადგინეს, რომ მკურნალობის პროგრესირებასთან ერთად სიზმრების შინაარსი სულ უფრო ბნელდებოდა, ხოლო პაციენტების განწყობა, პარალელურად, უმჯობესდებოდა.
ერთი შეხედვით შეიძლება ჩანდეს, რომ სიზმრების ტონი უბრალოდ ასახავს პაციენტის დეპრესიულ მდგომარეობას. თუმცა სურათი გაცილებით რთულია: მკურნალობის პირველ კვირებში ანტიდეპრესანტები ხშირად თრგუნავენ REM ძილს — ფაზას, რომელშიც სიზმრები ყველაზე ინტენსიურია — და პაციენტებს, როგორც წესი, სჭირდება მთელი თვე, სანამ კვლავ გაიხსენებენ სიზმრებს. ეს ართულებს სიზმრებსა და დეპრესიას შორის არსებული კავშირის ზუსტ ინტერპრეტაციას.
ძილის ქცევის აშლილობა და გაცნობიერებული სიზმრები
ძილის ქცევის აშლილობის დროს პაციენტები სიზმარში ხედულ მოქმედებებს რეალურად ასრულებენ: ზოგი წარმოსახვით სენდვიჩს ჭამს, ზოგი კი საწოლში უხილავ მოწინააღმდეგეებს ებრძვის. ეს მოვლენა, როგორც წესი, გამოწვეულია ტვინის ღეროს დაზიანებით, რის გამოც ძილის დროს ჩვეულებრივ მოქმედი მოძრაობის ბლოკირების მექანიზმი არ მუშაობს.
რაც შეეხება გაცნობიერებულ სიზმრებს, ამ შემთხვევაში ადამიანი სიზმრის მიმდინარეობისასვე აცნობიერებს, რომ სძინავს. აღსანიშნავია, რომ დეპრესიური ადამიანების ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანია დილით უფრო მძიმე განწყობა, ვიდრე საღამოს — ჩვეულებრივ კი პირიქით ხდება: გაღვიძება, როგორც წესი, კეთილგანწყობას ახლავს. ეს სხვაობა მეცნიერებს საფუძველს აძლევს ვარაუდისთვის, რომ ძილი და სიზმრები ნეგატიური ემოციების განეიტრალებას ემსახურება, და რომ ეს პროცესი დეპრესიის დროს დარღვეულია.
სიზმრები როგორც ემოციური გადამუშავების მექანიზმი
კალიფორნიის უნივერსიტეტის (ბერკლი) ნეირომეცნიერებისა და ფსიქოლოგიის პროფესორი მეთიუ უოკერი ვარაუდობს, რომ ძილისა და სიზმრების ერთ-ერთი ძირითადი ფუნქცია დღის განმავლობაში მიღებული ემოციური შთაბეჭდილებების ინტენსივობის შემცირებაა. მისი შეხედულებით, სიზმარი წარმოადგენს ერთგვარ გონებრივ თეატრს, სადაც ჩვენ განვიხილავთ და ვამუშავებთ განცდილ მოვლენებს — ხშირად არარეალური, ფანტასტიკური სცენარების ფარგლებში.
კოშმარები — სასარგებლო თუ საზიანო?
ნეგატიური სიზმრები, გარკვეულ ფარგლებში, სასარგებლოდ ითვლება. თუმცა კოშმარები განსხვავებულ შემთხვევას წარმოადგენს: ითვლება, რომ მათში ემოციური გადამუშავების მექანიზმი იმდენად ინტენსიურად ამოქმედდება, რომ სიზმარს წყვეტს და მძინარეს აღვიძებს — შესაბამისად, ემოციური ინტეგრაციის პროცესი ბოლომდე ვერ სრულდება.
მნიშვნელოვანია კოშმარების სხვადასხვა ფორმის გარჩევა, რადგან მათ განსხვავებული წარმოშობა აქვთ და სწორი დიფერენციაცია მხოლოდ სპეციალისტს შეუძლია. მაგალითად, ბავშვები და მოზარდები, რომლებიც ღამით ყვირიან და ზოგჯერ საწოლიდანაც დგებიან, შესაძლოა განიცდიდნენ ღამის შიშებს — აშლილობას, რომელიც გარეგნულად ძილში სიარულს ჰგავს, თუმცა არ არის დაკავშირებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებთან.
კოშმარები გარდაუვალი არ არის. მნიშვნელოვანია გავიაზროთ, რომ კოშმარების შეჩერება მხოლოდ ცხოვრებისეული გარემოებების გაუმჯობესებით ვერ მიიღწევა.
QR კოდი
სტატიის ციტირება
შენი ამბები. (2023). პარკინსონი, ალცჰაიმერი… – როგორ ავლენს სიზმრები ტვინის დარღვევებს. 29 ოქტომბერი, 2023. https://sheniekimi.ge/ambebi/parkinsoni-altshaimeri-rogor-avlens-sizmrebi-tvinis-darghvevebs/
