შვედეთის კაროლინსკას ინსტიტუტის ნობელის ასამბლეამ გადაწყვიტა, რომ 2023 წლის ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში გადასცეს კატალინ კარიკოს და დრიუ ვაისმანს — ნუკლეოზიდური ფუძის მოდიფიკაციების შესახებ მათი აღმოჩენებისთვის, რომლებმაც შესაძლებელი გახადა COVID-19-ის საწინააღმდეგო ეფექტიანი mRNA ვაქცინების შექმნა.
ორი ლაურეატის აღმოჩენა კრიტიკულად მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა 2020 წელს დაწყებული პანდემიის პირობებში ეფექტიანი ვაქცინების შემუშავებისთვის. მათი რევოლუციური კვლევა ფუნდამენტურად შეცვლის ჩვენს გაგებას იმის შესახებ, თუ როგორ ურთიერთქმედებს ინფორმაციული რნმ (mRNA) ადამიანის იმუნურ სისტემასთან. ამ მიღწევებმა უპრეცედენტო წვლილი შეიტანა ვაქცინის შექმნის მეცნიერებაში იმ მომენტში, როდესაც კაცობრიობას თანამედროვე ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული ჯანდაცვითი გამოწვევა დაემუქრა.
ვაქცინები პანდემიამდე
ვაქცინაცია ასტიმულირებს იმუნური პასუხის ჩამოყალიბებას კონკრეტული პათოგენის მიმართ, რის შედეგადაც ორგანიზმი მომავალი შეხვედრისთვის წინასწარ მზადაა. დიდი ხანია არსებობს ვაქცინები, რომლებიც მოკლულ ან შესუსტებულ ვირუსებს ეფუძნება — მაგალითად, პოლიოს, წითელასა და ყვითელი ცხელების საწინააღმდეგო პრეპარატები. 1951 წელს ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში სწორედ ყვითელი ცხელების ვაქცინის შექმნისთვის მაქს ტეილერს გადაეცა.
ბოლო ათწლეულებში მოლეკულური ბიოლოგიის სფეროში მიღწეული პროგრესის წყალობით შეიქმნა ვაქცინები, რომლებიც მთლიან ვირუსს კი არ იყენებს, არამედ მხოლოდ მის ცალკეულ კომპონენტებს. ვირუსული გენეტიკური კოდის ის ნაწილები, რომლებიც ძირითადად ვირუსის ზედაპირზე განლაგებული ცილების ინფორმაციას შეიცავს, გამოიყენება ანტისხეულების წარმოქმნის გამომწვევი ცილების სინთეზისთვის. ამ მიდგომის მაგალითია B ჰეპატიტისა და ადამიანის პაპილომავირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინები.
ამავდროულად, ვირუსული გენეტიკური კოდი შეიძლება ჩაშენდეს უსაფრთხო გადამტანი ვირუსის — ეგრეთ წოდებული ვექტორის — გენომში. სწორედ ეს მეთოდია გამოყენებული ებოლას ვირუსის საწინააღმდეგო ვაქცინაში. ვექტორული ვაქცინების შემთხვევაში, ადამიანის საკუთარ უჯრედებში სინთეზირდება კონკრეტული ვირუსული ცილები, რომლებიც სამიზნე პათოგენის წინააღმდეგ იმუნურ პასუხს იწვევს.
მთლიან ვირუსზე, ცილაზე ან ვექტორზე დაფუძნებული ვაქცინების წარმოება ფართომასშტაბიან უჯრედულ კულტურას მოითხოვს. ეს რესურსტევადი პროცესი ეპიდემიის ან პანდემიის დროს ვაქცინების სწრაფ გამოშვებას მნიშვნელოვნად ართულებს. სწორედ ამიტომ მეცნიერები დიდი ხნის განმავლობაში ცდილობდნენ შეექმნათ ვაქცინის ისეთი ტექნოლოგიები, რომლებიც უჯრედულ კულტურაზე არ იქნებოდა დამოკიდებული — თუმცა ეს ამოცანა უაღრესად რთული აღმოჩნდა.
mRNA ვაქცინები
ადამიანის უჯრედებში დნმ-ში ჩაშიფრული გენეტიკური ინფორმაცია ინფორმაციულ რნმ-ს (mRNA) გადაეცემა, რომელიც ცილების სინთეზის შაბლონის როლს ასრულებს. 1980-იან წლებში შემუშავდა ეფექტიანი მეთოდი, რომელიც mRNA-ს უჯრედული კულტურის გარეშე — in vitro ტრანსკრიფციის გზით — წარმოების საშუალებას იძლეოდა. ამ გარდამტეხმა ნაბიჯმა მოლეკულური ბიოლოგიის გამოყენებითი შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად გააფართოვა.
მალევე გაჩნდა იდეა mRNA ტექნოლოგიების ვაქცინებსა და სამკურნალო პრეპარატებში გამოყენების შესახებ, თუმცა პრაქტიკულმა დაბრკოლებებმა სწრაფად იჩინა თავი. In vitro ტრანსკრიბირებული mRNA არასტაბილურად მიიჩნეოდა და ორგანიზმში მისი მიწოდება განსაკუთრებულ სირთულეებთან იყო დაკავშირებული.
QR კოდი
სტატიის ციტირება
შენი ამბები. (2023). 2023 წლის ნობელის პრემია მედიცინასა და ფიზიოლოგიაში mRNA კოვიდვაქცინების ტექნოლოგიის შემქმნელებს. 29 ოქტომბერი, 2023. https://sheniekimi.ge/ambebi/2023-tslis-nobelis-premia-meditsinasa-da-phiziologiashi-mrna-kovidvaqtsinebis-teqnologiis-shemqmnelebs/
