სოციალურ ქსელებში გავრცელებული რეკომენდაციის მიხედვით, ხავსისა და ლიქენებისგან ხეების გაწმენდა შესაძლებელია ქარიან ამინდში გაფხეკვისა და შემდეგ ყველის შრატით ჩამორეცხვის გზით. ინფორმაცია აღწერს კონკრეტულ პირობებს — ამინდის შერჩევას, ქერქის დაუზიანებლად წმენდას და შრატის გამოყენებას, როგორც ბუნებრივ საშუალებას. საკითხი მნიშვნელოვანია მებაღეობის პრაქტიკისა და მცენარეთა მოვლის უსაფრთხო მეთოდების თვალსაზრისით, რადგან მსგავსი რჩევები ფართოდ ვრცელდება და გამოიყენება როგორც საოჯახო, ისე მცირე მეურნეობებში.
მოვლენების აღწერა
გავრცელებული რეკომენდაციის თანახმად, ხავსისა და ლიქენების მოცილება მიზანშეწონილია მშრალ და ქარიან დღეებში, როდესაც არ არის წვიმა, ნისლი ან ყინვა. ავტორები აღნიშნავენ, რომ გაფხეკვის შემდეგ ქარი ხელს უწყობს ქერქის ფორებში არსებული მიკროსკოპული ტენის გაშრობას, რაც, მათი განმარტებით, ლიქენის ხელახალ ზრდას აფერხებს.
ინსტრუქციაში ხაზგასმულია, რომ არ უნდა გამოიყენონ რკინის ჩოთქები და მექანიკური, უხეში ხეხვა, რათა არ დაზიანდეს ქერქი. რეკომენდებულია რბილი ჯაგრისი ან ხის სკრაპერი და გაფხეკვის დაწყება ზემოდან ქვემოთ. ასევე მითითებულია, რომ სამუშაოს წინ სასურველია გასხვლა და აერაცია, რადგან ხშირი ვარჯი და ჰაერის ნაკლებობა ხელს უწყობს ლიქენებისა და ხავსის გაჩენას.
დამატებით, აღწერილია იტალიელი მებაღეების პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც ხავსისა და ლიქენის მოცილების შემდეგ გამოიყენება ყველის შრატი, რომელიც ორი დღის განმავლობაში ბნელში ინახება და შემდეგ წყალში განზავებული ხის ქერქზე ისხმება.
კონტექსტი და ფონი
ლიქენები და ხავსი ბუნებრივ ეკოსისტემაში ფართოდ გავრცელებული ორგანიზმებია. ლიქენი წარმოადგენს სიმბიოზურ ერთობას სოკოსა და წყალმცენარეს ან ციანობაქტერიას შორის. ისინი ხშირად იზრდება ხის ქერქზე, განსაკუთრებით იმ გარემოში, სადაც ტენიანობა მაღალია და მზის პირდაპირი სხივები შეზღუდულია.
მეცნიერული ლიტერატურის მიხედვით, ლიქენები უმეტეს შემთხვევაში არ არიან პარაზიტები და პირდაპირ არ აზიანებენ ხეს [1]. ისინი იყენებენ ქერქს როგორც სუბსტრატს, თუმცა ხის ქსოვილში არ აღწევენ. მიუხედავად ამისა, დიდი რაოდენობით გავრცელებამ შეიძლება შექმნას მექანიკური ბარიერი ჰაერის ცირკულაციისთვის და გაართულოს ქერქის ვიზუალური დათვალიერება დაავადებების ან მავნებლების გამოსავლენად.
ხავსი, განსაკუთრებით მაღალი ტენიანობის პირობებში, ასევე შეიძლება დაგროვდეს ქერქზე და ტოტებზე. მისი არსებობა ხშირად მიუთითებს გარემო პირობებზე — ჩრდილზე, ცუდ აერაციაზე ან ზედმეტ ტენიანობაზე.
დეტალები და ფაქტები
საერთაშორისო აგრონომიული ინსტიტუტების რეკომენდაციებით, ხავსისა და ლიქენის მექანიკური მოცილება შესაძლებელია, თუმცა ეს უნდა განხორციელდეს ფრთხილად, ქერქის დაზიანების გარეშე [2]. რკინის ჯაგრისის გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ქერქის მიკროტრავმები, რაც ზრდის ინფექციის რისკს.
ამინდის პირობების მნიშვნელობა დაკავშირებულია იმასთან, რომ მშრალ გარემოში მცირდება სოკოვანი ინფექციების განვითარების ალბათობა. თუმცა არ არსებობს ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო მტკიცებულება, რომ ქარიანი ამინდი უშუალოდ აფერხებს ლიქენის ხელახალ ზრდას.
რაც შეეხება ყველის შრატის გამოყენებას, სოფლის მეურნეობის ოფიციალურ გაიდლაინებში მსგავსი მეთოდი არ ფიქსირდება, როგორც სტანდარტული პრაქტიკა [2,3]. შრატი შეიცავს ლაქტოზას, ცილებსა და მიკროორგანიზმებს, რომელთა ზემოქმედება ხის ქერქზე საკმარისად შესწავლილი არ არის. ზოგიერთი პრაქტიკა ბიოლოგიურ მეურნეობაში იყენებს ფერმენტირებულ სითხეებს მცენარეთა დაცვის მიზნით, თუმცა მათი ეფექტურობა დამოკიდებულია კონცენტრაციასა და გამოყენების პირობებზე.
მეცნიერულ წყაროებში არ მოიძებნება ფართომასშტაბიანი კვლევები, რომლებიც ადასტურებს, რომ ყველის შრატი ეფექტურად ანადგურებს ლიქენს ან ხავსს.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის აგრონომიული ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ, რომ ლიქენები ხშირად ეკოლოგიური სისუფთავის მაჩვენებელია და მათი არსებობა არ ნიშნავს მცენარის დაავადებას [1].
მებაღეობის პროფესიულ სახელმძღვანელოებში რეკომენდებულია:
– რეგულარული გასხვლა და ვარჯის გათხელება;
– მზის სხივების გამტარობის გაუმჯობესება;
– ჰაერის ცირკულაციის უზრუნველყოფა;
– ქერქის ფრთხილი მექანიკური წმენდა საჭიროების შემთხვევაში [2].
ბიოლოგიური მეთოდების გამოყენება, მათ შორის სხვადასხვა ბუნებრივი სითხეები, ზოგიერთ რეგიონში გამოიყენება, თუმცა ისინი არ წარმოადგენს უნივერსალურად აღიარებულ სტანდარტს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ხეხილის ბაღებში ლიქენებისა და ხავსის გავრცელება განსაკუთრებით ხშირია ტენიან და ჩრდილოვან რეგიონებში. მცირე საოჯახო მეურნეობებში ხშირად გამოიყენება არაოფიციალური რეკომენდაციები, რომლებიც ვრცელდება სოციალური ქსელების საშუალებით.
მცენარეთა დაცვისა და აგრონომიული პრაქტიკის შესახებ ოფიციალური რეკომენდაციები განისაზღვრება შესაბამისი სახელმწიფო სტრუქტურებისა და სოფლის მეურნეობის სპეციალისტების მიერ. მსგავს საკითხებზე საინფორმაციო მასალები პერიოდულად ქვეყნდება ქართულ მედიაში, მათ შორის პლატფორმაზე https://www.sheniambebi.ge, სადაც განიხილება გარემოსა და აგრარული თემები.
ბაღის სწორად მოვლა — რეგულარული გასხვლა, აერაცია და ნიადაგის მოვლა — რჩება ძირითად პრევენციულ ღონისძიებად.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
გავრცელებული რეკომენდაცია ხავსისა და ლიქენის მოცილების შესახებ ეფუძნება მექანიკურ წმენდასა და ქარიანი ამინდის გამოყენებას, ასევე ყველის შრატის დამატებით გამოყენებას. მექანიკური, ფრთხილი გაწმენდა აგრონომიულ პრაქტიკაში მიღებულია, თუმცა ყველის შრატის ეფექტურობის შესახებ ფართო მეცნიერული მტკიცებულება არ არსებობს.
ლიქენებისა და ხავსის არსებობა უმეტეს შემთხვევაში მიუთითებს გარემო პირობებზე და არა ხის დაავადებაზე. პროფესიული რეკომენდაციები ყურადღებას ამახვილებს ბაღის სწორ მართვაზე, აერაციაზე და ქერქის დაზიანების თავიდან აცილებაზე. საკითხის შეფასება საჭიროებს ინფორმაციის გადამოწმებასა და ადგილობრივი აგრონომიული პირობების გათვალისწინებას.
წყაროები
- United States Forest Service. Lichens and their ecological role. Available from: https://www.fs.usda.gov
- Royal Horticultural Society. Moss and lichen on trees. Available from: https://www.rhs.org.uk
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. Good agricultural practices guidelines. Available from: https://www.fao.org
