შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მედიკამენტების უწყვეტი ხელმისაწვდომობა თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი უმთავრესი წინაპირობაა. ნებისმიერი შეფერხება მიწოდების ჯაჭვში პირდაპირ აისახება პაციენტების ჯანმრთელობაზე, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საქმე ეხება ქრონიკული დაავადებების მართვას. სწორედ ამიტომ, მედიკამენტების დეფიციტის საკითხი არა მხოლოდ ეკონომიკური ან კომერციული პრობლემაა, არამედ მნიშვნელოვანი კლინიკური და სოციალური გამოწვევაც.
საქართველოში მიმდინარე დისკუსიამ ფარმაცევტული ბაზრის ფუნქციონირების შესახებ კიდევ ერთხელ გამოკვეთა, რომ საზოგადოებაში არსებობს ეჭვი — თითქოს მედიკამენტებზე დეფიციტი ზოგ შემთხვევაში განზრახ იქმნება ფასების გასაზრდელად. თუმცა სექტორის წარმომადგენლები ამ მოსაზრებას უარყოფენ და დეფიციტის მიზეზებს გლობალურ მიწოდების ჯაჭვებსა და დაგეგმვის სირთულეებში ხედავენ.
პრობლემის აღწერა
ფასების საპარლამენტო კომისიის სხდომაზე წარმოდგენილი განმარტებების მიხედვით, მედიკამენტების დეფიციტი საქართველოში არ არის მიზანმიმართული პროცესის შედეგი.
ფარმაცევტული სექტორის წარმომადგენლების განცხადებით, დეფიციტი, თუ ის ხდება, ძირითადად გამოწვეულია მომწოდებლების დონეზე არსებული შეფერხებებით. მედიკამენტების წარმოება რთული და მრავალეტაპიანი პროცესია, რომელიც დამოკიდებულია:
– აქტიური ნივთიერებების საერთაშორისო მიწოდებაზე
– წარმოების დაგეგმვაზე
– ლოგისტიკურ ჯაჭვებზე
– გლობალურ ბაზარზე არსებულ მოთხოვნასა და მიწოდებაზე
ქართველი მომხმარებლისთვის ეს საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან დეფიციტის შემთხვევებში იზრდება მკურნალობის შეფერხების რისკი, რაც განსაკუთრებით პრობლემურია ქრონიკული და მძიმე დაავადებების დროს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მედიკამენტების წარმოება წარმოადგენს რთულ ბიოტექნოლოგიურ პროცესს, რომელიც მნიშვნელოვნად განსხვავდება სხვა ინდუსტრიებისგან.
პრეპარატის წარმოებისთვის აუცილებელია:
– აქტიური ფარმაცევტული ნივთიერებების სტაბილური მიწოდება
– მკაცრი ხარისხის კონტროლი
– რეგულაციებთან შესაბამისობა
– წარმოების წინასწარი დაგეგმვა
აქტიური ნივთიერებების მიწოდება ხშირად ხდება სხვადასხვა ქვეყნიდან, რაც ზრდის გლობალურ დამოკიდებულებას. მაგალითად, ერთ ქვეყანაში წარმოებული მედიკამენტის კომპონენტები შეიძლება მოწოდებული იყოს სხვა კონტინენტიდან.
თუ მიწოდების რომელიმე ეტაპზე ხდება შეფერხება — მაგალითად, ნედლეულის ტრანსპორტირების ან წარმოების დაგეგმვისას — ეს შეიძლება გამოიწვიოს პროდუქტის დროებითი დეფიციტი.
კლინიკური თვალსაზრისით, მედიკამენტების დეფიციტი იწვევს:
– მკურნალობის შეწყვეტას ან შეცვლას
– ალტერნატიული, ზოგჯერ ნაკლებად ეფექტიანი პრეპარატების გამოყენებას
– გართულებების გაზრდილ რისკს
კვლევები მიუთითებს, რომ მედიკამენტების დეფიციტი განსაკუთრებით აზიანებს გულ-სისხლძარღვთა და ენდოკრინული დაავადებების მქონე პაციენტებს [1].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო მონაცემების მიხედვით, მედიკამენტების დეფიციტი წარმოადგენს მზარდ პრობლემას:
– ბოლო წლებში დეფიციტის შემთხვევები მნიშვნელოვნად გაიზარდა გლობალურად [2]
– განსაკუთრებით ხშირად ფიქსირდება კრიტიკულად მნიშვნელოვანი მედიკამენტების დროებითი არარსებობა [3]
ამ მონაცემების მიხედვით, დეფიციტის ძირითადი მიზეზებია:
– წარმოების შეფერხებები
– მიწოდების ჯაჭვების დარღვევა
– მოთხოვნის მოულოდნელი ზრდა
აღსანიშნავია, რომ მიზანმიმართული დეფიციტის არსებობა, როგორც სისტემური პრაქტიკა, საერთაშორისო კვლევებში არ დადასტურებულა, თუმცა გამჭვირვალობა და რეგულაცია მაინც კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO) და U.S. Food and Drug Administration აღნიშნავენ, რომ მედიკამენტების დეფიციტი უმეტეს შემთხვევაში დაკავშირებულია ტექნიკურ და ლოგისტიკურ ფაქტორებთან.
ევროპის ქვეყნებში მოქმედებს სპეციალური მონიტორინგის სისტემები, რომლებიც უზრუნველყოფს დეფიციტის ადრეულ გამოვლენასა და მართვას.
კვლევები, გამოქვეყნებული The Lancet-სა და BMJ-ში, მიუთითებს, რომ ეფექტიანი მართვა მოითხოვს:
– მიწოდების ჯაჭვების დივერსიფიკაციას
– სტრატეგიული მარაგების შექმნას
– საერთაშორისო თანამშრომლობას [4]
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ფარმაცევტული ბაზარი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმპორტზე, რაც ზრდის გლობალური ფაქტორების გავლენას.
სექტორის წარმომადგენლების განმარტებით, დეფიციტის ძირითადი მიზეზი არის მიწოდების შეფერხება და არა განზრახ ქმედება. ამასთან, ლოგისტიკის ხარისხი და დაგეგმვის უნარი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს დეფიციტის შემცირებაში.
ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანია:
– მიწოდების პროცესების გაუმჯობესება
– ლოგისტიკური მართვის გაძლიერება
– ხარისხის კონტროლი
ამ პროცესებში მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება ინსტიტუციურ პლატფორმებს, როგორიცაა:
– https://www.gmj.ge — აკადემიური კვლევებისა და პროფესიული ანალიზის სივრცე
– https://www.certificate.ge — ხარისხისა და სტანდარტების უზრუნველყოფა
ასევე, საზოგადოებრივი ინფორმაციის გავრცელებაში აქტიურად მონაწილეობს https://www.publichealth.ge და პროფესიული პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge, რომლებიც ხელს უწყობენ სწორი და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის მიწოდებას.
მითები და რეალობა
მითი: მედიკამენტების დეფიციტი შეგნებულად იქმნება ფასების გასაზრდელად
რეალობა: დეფიციტი უმეტეს შემთხვევაში გამოწვეულია გლობალური მიწოდების პრობლემებით
მითი: დეფიციტი მხოლოდ საქართველოში ხდება
რეალობა: მედიკამენტების დეფიციტი გლობალური პრობლემაა და ბევრ ქვეყანაში ფიქსირდება
მითი: დეფიციტი ყოველთვის ნიშნავს ცუდ მართვას
რეალობა: მიუხედავად მართვის მნიშვნელობისა, გლობალური ფაქტორები ხშირად გადამწყვეტია
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რატომ ხდება მედიკამენტების დეფიციტი?
ძირითადად მიწოდების ჯაჭვების შეფერხებებისა და წარმოების სირთულეების გამო.
არის თუ არა დეფიციტი ხელოვნურად შექმნილი?
სექტორის წარმომადგენლების განცხადებით, ეს არ არის მიზანმიმართული პროცესი.
როგორ შეიძლება დეფიციტის შემცირება?
ლოგისტიკის გაუმჯობესებით, უკეთესი დაგეგმვით და მარაგების მართვით.
რა უნდა გააკეთოს პაციენტმა დეფიციტის შემთხვევაში?
უნდა მიმართოს ექიმს ალტერნატიული მკურნალობის დასადგენად.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მედიკამენტების დეფიციტი წარმოადგენს მრავალფაქტორულ პრობლემას, რომელიც დაკავშირებულია გლობალურ მიწოდების ჯაჭვებთან, წარმოების სირთულეებთან და ლოგისტიკურ გამოწვევებთან.
საქართველოში არსებული შეფასებები მიუთითებს, რომ დეფიციტი არ არის სისტემურად განზრახ შექმნილი, თუმცა მისი პრევენცია მოითხოვს სისტემურ მიდგომას.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის აუცილებელია:
– მიწოდების ჯაჭვების გამყარება
– ლოგისტიკური პროცესების გაუმჯობესება
– რეგულაციის და მონიტორინგის გაძლიერება
ეს მიდგომა ხელს შეუწყობს მედიკამენტების უწყვეტ ხელმისაწვდომობას და პაციენტების ჯანმრთელობის უკეთ დაცვას.
წყაროები
- World Health Organization. Medicine shortages and their impact. Available at: https://www.who.int
- U.S. Food and Drug Administration. Drug Shortages. Available at: https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/drug-shortages
- European Medicines Agency. Medicine shortages in the EU. Available at: https://www.ema.europa.eu
- The Lancet. Global drug shortages analysis. Available at: https://www.thelancet.com
