საქართველოში ტორნადოების, ქართულად „ქარბორბალების“, შემთხვევები ბოლო წლებში გახშირდა, რასაც სპეციალისტები კლიმატის ცვლილებას და ატმოსფერული პროცესების გააქტიურებას უკავშირებენ.
მეტეოროლოგების შეფასებით, მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში დაფიქსირებული ტორნადოები მასშტაბით მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდება აშშ-ში გავრცელებულ ძლიერ შტორმებს, მათ მაინც შეუძლიათ სერიოზული ზიანი მიაყენონ ინფრასტრუქტურას, საცხოვრებელ სახლებსა და სოფლის მეურნეობას.
მოვლენების აღწერა
სპეციალისტების განმარტებით, ტორნადო საქართველოში ახალი მოვლენა არ არის. ისტორიული ცნობებისა და ადგილობრივი მოსახლეობის მონათხრობების მიხედვით, მსგავსი ძლიერი მბრუნავი ქარები სხვადასხვა რეგიონში წარსულშიც ფიქსირდებოდა.
ბოლო წლებში ტორნადოების რამდენიმე შემთხვევა ოფიციალურადაც დაფიქსირდა:
- აჭარაში, სოფელ გონიოში, ძლიერმა ტორნადომ საცხოვრებელ სახლებს სახურავები გადახადა და ხეები დააზიანა;
- ახმეტის მუნიციპალიტეტში, ალავერდის მიმდებარე ტერიტორიაზე, ძლიერმა ქარბორბალამ ინფრასტრუქტურა დააზიანა, მათ შორის ალავერდის ტაძრის ნაწილიც;
- ჯავახეთში და მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში დაფიქსირებულმა მბრუნავმა შტორმებმა ათობით საცხოვრებელი სახლი დააზიანა.
სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ საქართველოში განსაკუთრებით ხშირია ზღვის ტორნადოები, რომლებიც შავი ზღვის აკვატორიაში წარმოიქმნება. ასეთ მოვლენებს, როგორც წესი, შედარებით ნაკლები ზიანი მოაქვს, რადგან უმეტეს შემთხვევაში ისინი ზღვის ზედაპირზე იშლება და ხმელეთამდე ვერ აღწევს.
კონტექსტი და ფონი
ტორნადო წარმოადგენს ძლიერ მბრუნავ ჰაერის სვეტს, რომელიც უმეტესად ძლიერ ჭექა-ქუხილთან, ტემპერატურულ კონტრასტთან და ატმოსფერულ არასტაბილურობასთან არის დაკავშირებული [1].
მეტეოროლოგების განმარტებით, საქართველოში ტორნადოების წარმოქმნას რამდენიმე ფაქტორი უწყობს ხელს:
- ზაფხულის პერიოდში გადახურებული ჰაერის მასები;
- დასავლეთიდან შემოსული ცივი და ნესტიანი ჰაერის ნაკადები;
- ძლიერი ჭექა-ქუხილი;
- ქარის მიმართულების სწრაფი ცვლილება;
- რთული რელიეფი.
ალავერდში დაფიქსირებული ტორნადოს შემთხვევაში სპეციალისტები აღნიშნავდნენ, რომ შავი ზღვიდან შემოსული შედარებით ცივი და ნესტიანი ჰაერი აღმოსავლეთ საქართველოში დაგროვილ ცხელ ჰაერს შეეჯახა, რამაც ძლიერი მბრუნავი ვერტიკალური ნაკადი წარმოქმნა.
ტორნადოების რაოდენობის ზრდას მეცნიერები კლიმატის ცვლილებასაც უკავშირებენ. გლობალური დათბობის შედეგად ატმოსფეროში იზრდება ენერგიის რაოდენობა, რაც ექსტრემალური ამინდის მოვლენების გახშირებას უწყობს ხელს [2].
დეტალები და ფაქტები
მეტეოროლოგების შეფასებით, საქართველოში წარმოქმნილი ტორნადოები, როგორც წესი:
- 10-20 წუთი გრძელდება;
- შედარებით მცირე მასშტაბისაა;
- ადგილობრივ დაზიანებებს იწვევს;
- იშვიათად აღწევს იმ სიმძლავრეს, რაც ჩრდილოეთ ამერიკაში ფიქსირდება.
სპეციალისტები განმარტავენ, რომ კავკასიონის ქედი გარკვეულწილად ამცირებს განსაკუთრებით ძლიერი ტორნადოების ფორმირების ალბათობას. რთული რელიეფი ხელს უშლის ფართომასშტაბიანი ატმოსფერული სისტემების იმ ფორმით განვითარებას, როგორც ეს აშშ-ის ცენტრალურ შტატებში ხდება.
თუმცა ტორნადო მაინც რჩება საშიშ ბუნებრივ მოვლენად. ძლიერი მბრუნავი ქარი:
- აზიანებს შენობებს;
- ხეებს ფესვიანად გლეჯს;
- ანადგურებს ელექტროგადამცემ ხაზებს;
- საფრთხეს უქმნის ადამიანების სიცოცხლეს.
სპეციალისტები ყურადღებას ამახვილებენ ე.წ. „დამალულ ტორნადოებზეც“, როდესაც მბრუნავი ჰაერის სვეტი ძლიერი წვიმის ან სეტყვის ფონზე ვიზუალურად რთულად შესამჩნევია.
მსოფლიოში ყველაზე ძლიერი ტორნადოების დროს ქარის სიჩქარე 320-480 კმ/სთ-ს აღწევს. ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე შემთხვევად მიიჩნევა 1989 წელს ბანგლადეშში მომხდარი ტორნადო, რომელმაც დაახლოებით 1300 ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა [3].
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
World Meteorological Organization ბოლო წლებში სულ უფრო ხშირად საუბრობს ექსტრემალური ამინდის მოვლენების ზრდაზე, რაც კლიმატის ცვლილებას უკავშირდება [2].
აშშ მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურ ტორნადოს ზონად ითვლება. განსაკუთრებით მაღალი რისკის რეგიონს „ტორნადოს დერეფანს“ უწოდებენ, სადაც ყოველწლიურად ასობით ძლიერი ტორნადო ფიქსირდება.
ევროპაშიც ბოლო წლებში გაიზარდა ძლიერი შტორმებისა და მბრუნავი ქარების შემთხვევები. მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ატმოსფერული პროცესების ცვლილება სხვადასხვა რეგიონში ექსტრემალური მოვლენების ინტენსივობას ზრდის.
შავი ზღვის რეგიონში ზღვის ტორნადოები შედარებით ხშირი მოვლენაა. სპეციალისტების შეფასებით, ისინი ძირითადად წყალზე ვითარდება და მხოლოდ იშვიათ შემთხვევებში აღწევს ხმელეთამდე.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ტორნადოების რისკი განსაკუთრებით აქტუალურია იმ ფონზე, როდესაც კლიმატური ცვლილებები სულ უფრო შესამჩნევი ხდება.
ბოლო წლებში ქვეყანაში გაიზარდა:
- ძლიერი ქარიშხლების რაოდენობა;
- ინტენსიური ნალექები;
- სეტყვის შემთხვევები;
- ტემპერატურული ექსტრემები.
სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ საქართველოში სტიქიური მოვლენებით გამოწვეული ზარალის აღმოფხვრა ხშირად რთულ და ხანგრძლივ პროცესად იქცევა. დაზიანებული სახურავები, ინფრასტრუქტურა და სასოფლო-სამეურნეო მიწები დამატებით ეკონომიკურ ტვირთს ქმნის ადგილობრივი მოსახლეობისთვის.
ამინდის ექსტრემალური მოვლენების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებასა და საზოგადოებრივი ცნობიერების ზრდაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ მედია პლატფორმები, მათ შორის SheniAmbebi.ge.
სპეციალისტები ხაზს უსვამენ, რომ ტორნადოს დროს უსაფრთხოების ძირითადი წესების ცოდნა მნიშვნელოვანია. მათი განმარტებით, ძლიერი მბრუნავი ქარის შემთხვევაში ადამიანმა სწრაფად უნდა მოძებნოს უსაფრთხო ადგილი ან მაქსიმალურად დაბლა დაწვეს ღია სივრცეში, ვიდრე ქარბორბალა გადაივლის.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
საქართველოში ტორნადოების შემთხვევები იშვიათი, თუმცა რეალური ბუნებრივი მოვლენაა, რომლის სიხშირეც ბოლო წლებში გაიზარდა. სპეციალისტები ამ ტენდენციას კლიმატის ცვლილებასა და ატმოსფერული პროცესების გააქტიურებას უკავშირებენ.
მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში დაფიქსირებული ტორნადოები, როგორც წესი, ნაკლებად ძლიერია, ვიდრე ჩრდილოეთ ამერიკაში, მათ მაინც შეუძლიათ მნიშვნელოვანი ზიანის მიყენება. მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ექსტრემალური ამინდის მოვლენების მიმართ ადაპტაცია და დროული ინფორმირება მომავალ წლებში კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდება.
წყაროები
- National Weather Service. Tornado Basics. ხელმისაწვდომია: National Weather Service Official Website
- World Meteorological Organization. Climate Change and Extreme Weather Events. ხელმისაწვდომია: WMO Official Website
- Encyclopaedia Britannica. Tornado disasters and historical events. ხელმისაწვდომია: Britannica Official Website
