შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
იოდი არის ადამიანის ორგანიზმისთვის აუცილებელი მიკროელემენტი, რომელიც კრიტიკულ როლს ასრულებს ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების სინთეზში, ნერვული სისტემის განვითარებასა და მეტაბოლურ რეგულაციაში. სწორედ ამიტომ, იოდთან დაკავშირებული საკითხები მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს მედიცინასა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკაში. ამავე დროს, ფართოდ გავრცელებულია არამეცნიერულ პრაქტიკებზე დაფუძნებული წარმოდგენები, მათ შორის sogenannte „იოდის ბადის“ გამოყენება სხვადასხვა დაავადების სამკურნალოდ ან იოდის დეფიციტის დასადგენად. აღნიშნული თემა საჭიროებს კრიტიკულ, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ განხილვას, რათა მკითხველმა მკაფიოდ განასხვავოს სამედიცინო რეკომენდაციები და პოპულარული მითები.
პრობლემის აღწერა
იოდის ბადის გამოყენება პოსტსაბჭოთა სივრცეში ხშირად განიხილება როგორც უნივერსალური საშუალება გაციების, ხველის, სისხლჩაქცევების, სურდოსა და იოდის დეფიციტის დიაგნოსტიკისთვის. მსგავსი პრაქტიკა საქართველოში დღემდე პოპულარულია, განსაკუთრებით ოჯახურ თვითმკურნალობაში. საკითხი ქართველი მკითხველისთვის მნიშვნელოვანია, რადგან არასწორმა თვითდიაგნოსტიკამ და თვითმკურნალობამ შეიძლება დააგვიანოს სწორი სამედიცინო ჩარევა, გაზარდოს კანის დაზიანებების, ალერგიული რეაქციებისა და ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დარღვევის რისკი. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ასეთი მიდგომები აზიანებს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინის კულტურას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
იოდი ორგანიზმში ხვდება ძირითადად საკვებითა და სასმელი წყლით. კანის მეშვეობით მისი კლინიკურად მნიშვნელოვანი რაოდენობით შეწოვა არ არის დადასტურებული. ფარმაკოლოგიურად, იოდის სპირტხსნარი გამოიყენება როგორც ადგილობრივი ანტისეპტიკი მხოლოდ კანის ზედაპირზე, მცირე ჭრილობებისა და მიკროტრავმების დეზინფექციისთვის. მისი მოქმედება ეფუძნება ცილების დენატურაციას მიკროორგანიზმებში, თუმცა ეს ეფექტი ლოკალურია და არ ვრცელდება ღრმა ქსოვილებზე ან სისტემურ ინფექციებზე.
კლინიკური კვლევები არ ადასტურებს, რომ კანზე დახატული იოდის ბადე ამცირებს ხველას, კურნავს გაციებას ან აჩქარებს სისხლჩაქცევების რეზორბციას. ასევე არ არსებობს მტკიცებულება, რომ იოდის ბადის გაქრობის სიჩქარე ასახავს ორგანიზმში იოდის დონეს. იოდის დეფიციტის შეფასების სანდო მეთოდებად რჩება შარდში იოდის კონცენტრაციის განსაზღვრა და ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონული კვლევები [1]. კანის ხშირი დამუშავება იოდით ზრდის ქიმიური დამწვრობისა და კონტაქტური დერმატიტის რისკს, განსაკუთრებით ბავშვებსა და ორსულებში.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
გლობალური მონაცემების მიხედვით, მსოფლიოში დაახლოებით ორი მილიარდი ადამიანი ცხოვრობს იოდის არასაკმარისი მიღების პირობებში [2]. თუმცა ეს პრობლემა წყდება იოდირებული მარილის ფართო გამოყენებით და არა კანზე იოდის დატანით. კვლევები აჩვენებს, რომ თვითნებური იოდის გამოყენება, განსაკუთრებით მაღალი დოზებით, შეიძლება გახდეს როგორც ჰიპოთირეოზის, ისე ჰიპერთირეოზის განვითარების ფაქტორი მგრძნობიარე პირებში. ციფრები ადასტურებს, რომ იოდის დეფიციტის პრევენციის ყველაზე ეფექტური გზა არის მოსახლეობის მასშტაბით კვებითი ინტერვენციები და არა ინდივიდუალური, დაუდასტურებელი პრაქტიკები.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო სამედიცინო სახელმძღვანელოები და ინსტიტუტები, მათ შორის World Health Organization, ხაზგასმით მიუთითებენ, რომ იოდის დეფიციტის პრევენცია და მართვა უნდა ეფუძნებოდეს იოდირებულ მარილსა და საჭიროების შემთხვევაში მედიკამენტურ დანამატებს [2]. Centers for Disease Control and Prevention და National Institutes of Health არ განიხილავენ იოდის ბადეს არც დიაგნოსტიკურ და არც თერაპიულ მეთოდად. წამყვანი სამეცნიერო გამოცემები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, მკაფიოდ უსვამენ ხაზს იოდის არასწორი გამოყენების პოტენციურ რისკებს და მოუწოდებენ მხოლოდ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პრაქტიკისკენ.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში იოდირებული მარილის სავალდებულო გამოყენებამ მნიშვნელოვნად შეამცირა მძიმე იოდდეფიციტური დაავადებების გავრცელება, თუმცა მოსახლეობის ნაწილში კვლავ არსებობს არასწორი წარმოდგენები იოდის მიღების გზებზე. ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთ გამოწვევად რჩება ჯანმრთელობის განათლების გაძლიერება, რათა თვითმკურნალობის ნაცვლად გაიზარდოს ექიმთან მიმართვის კულტურა. აკადემიური დისკუსიებისა და კვლევებისათვის მნიშვნელოვანი სივრცეა www.gmj.ge, ხოლო სამედიცინო პროდუქტებისა და პრაქტიკის ხარისხის საკითხებში — www.certificate.ge. სანდო საზოგადოებრივი ინფორმაციის გავრცელებაში აქტიურ როლს ასრულებს https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
გავრცელებული მითი არის მოსაზრება, რომ იოდის ბადის სწრაფი გაქრობა მიუთითებს ორგანიზმში იოდის დეფიციტზე. რეალურად, ეს პროცესი დამოკიდებულია კანის სისქეზე, სისხლის მიმოქცევაზე და აორთქლებაზე და არ ასახავს იოდის ბალანსს. კიდევ ერთი მითი უკავშირდება ორსულობას, თითქოს იოდის ბადის გამოყენება უსაფრთხო და რეკომენდებულია. სინამდვილეში, ორსულებში იოდის მიღება უნდა ხდებოდეს მკაცრად დოზირებული პრეპარატებით და ექიმის კონტროლის ქვეშ, რადგან ჭარბი იოდი ასევე საზიანოა ნაყოფისთვის.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შესაძლებელია თუ არა იოდის დეფიციტის დადგენა იოდის ბადით?
არა, ეს მეთოდი მეცნიერულად დაუდასტურებელია და არ გამოიყენება კლინიკურ პრაქტიკაში.
არის თუ არა იოდის ბადე ეფექტური გაციების დროს?
არა, მას არ აქვს დადასტურებული ეფექტი ვირუსულ ან ბაქტერიულ ინფექციებზე.
უსაფრთხოა თუ არა იოდის ბადის გამოყენება ბავშვებში?
არ არის რეკომენდებული, რადგან იზრდება კანის დაზიანებისა და სისტემური ეფექტების რისკი.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
იოდის ბადის გამოყენება წარმოადგენს პოპულარულ, მაგრამ მეცნიერულად გაუმართლებელ პრაქტიკას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პასუხისმგებლობაა მოსახლეობისთვის ზუსტი ინფორმაციის მიწოდება და თვითმკურნალობის რისკების შემცირება. ცნობიერების ამაღლება უნდა ეფუძნებოდეს იმ პრინციპს, რომ იოდის დეფიციტისა და სხვა ჯანმრთელობის პრობლემების მართვა შესაძლებელია მხოლოდ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მეთოდებით. პრაქტიკული რეკომენდაციაა იოდირებული მარილის გამოყენება, რეგულარული სამედიცინო შემოწმება და ექიმთან კონსულტაცია ნებისმიერი საეჭვო სიმპტომის შემთხვევაში.
წყაროები
- Zimmermann MB. Iodine deficiency. Endocrine Reviews. 2009;30(4):376–408. https://doi.org/10.1210/er.2009-0011
- World Health Organization. Iodine deficiency disorders. https://www.who.int/data/nutrition/nlis/info/iodine-deficiency
- National Institutes of Health. Iodine Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iodine-HealthProfessional/
