სამშვილდე გაშენებულია ორ მდინარეს (ჭივჭავი და ხრამი) შორის მოქცეულ მაღალ კონცხზე. ისტორიული წყაროების მიხედვით ძვ. წ. IV საუკუნეში ის უკვე განთქმული ქალაქი იყო.
სამშვილდეს სამი მხრიდან ციცაბო პლატო ერტყმის, მეოთხე მხარე ამ პლატოს გაგრძელებაა, ამიტომ იყო საჭირო მისი დაკეტვა, ამ მიზნით პლატოს მიუყვება 4-5 მეტრი, სისქის კედელი, რომელიც მომხდურთა დარტყმას ღებულობდა. ქალაქი ისე იყო მოწყობილი, რომ თუ მტერი პირველ კედელს აიღებდა მას შუა ქალაქში პლატოს მთელ სიგანეზე გადაშლილი ციტადელი დახვდებოდა, რომელიც გეგმით დიდი ზომის ოთკუთხედი იყო. ციტადელის სამი კედლის სისქე 2 მეტრს აღწევს, მეოთხე კი 6 მეტრის სისქისაა, მნიშვნელოვანია რომ ამ სისქის კედელი საქართველოში მხოლოდ სამშვილდეში გვხვდება.
“მშენებლებს კარგად გაუთვალისწინებიათ ციხის თავისებურება: რაკიღა მტერი დასავლეთიდან იყო მოსალოდნელი, კედელიც სწორედ ამ მხრიდან უნდა ყოფილიყო საიმედო. ამჟამად, კედელი დაზიანებულია, მისი სიგრძე 12 მეტრია. სავარაუდოდ ის კიდევ უფრო მაღალი უნდა ყოფილიყო და ასევე ქონგურებიანი. ვერც ერთი კედლის სანგრევი მანქანა ვერაფერს დააკლებდა, ამიტომაც მოაღწია ჩვენამდე. საინტერესოა, რომ კედლის ერთ ადგილს ეტყობა კედლის გამოთხრის უშედეგო ცდა.“
პარმენ ზაქარია – „საქართველოს ციხე- სიმაგრეები“
სამშვილდის ნაქალაქარს რამდენიმე ათეული ჰექტარი უკავია. დღემდე კარგად არის შემონახული ქალაქის საცხოვრებელი კვარტლების კვალი – ქუჩები, შესახვევები, აქა-იქ სასახლეების ნაშთები, რომელთა უმრავლესობა ორსართულიანი უნდა ყოფილიყო, იყო სამსართულიანებიც.
ნაქალაქარის ტერიტორიაზე სამი ეკლესია დგას, მათ შორის გარმოჩეული VIII საუკუნის გუმბათოვანი ტაძარია, სამშვილდის სიონი, რომლის ნანგრევები დღემდე იწვევს დამთვალიერებლის აღტაცებას.
სამშვილდის სტრატეგიული მნიშვნელობა (სამხრეთიდან თბილისს იცავდა, ასევე მასზე გადიოდა სავაჭრო გზა), კარგად ესმოდათ მტრესაც და მოყვარეს. 1110 წელს დავით აღმაშენებელმა სამშვილდე თურქებს წაართვა, ისტორიულ ცნობებს თუ დავუჯერებთ თურქებზე სამშვილდის დაკარგვამ ისე იმოქმედა, რომ რამდენიმე ციხე თავად დაცალეს და მიატოვეს თუმცა , ერთ დღესაც სულთანი სამშვილდის დაბრუნების მიზნით ჩუმად შემოიპარა, მისი „ვიზიტის“ შესახებ ნაჭარმაგევში მდგომმა დავითმა მაინც შეიტყო და საქართველოს მეფე თანმხლები რაზმით (1500 მეომარი) შეეგება მტერს, საღამოს ბრძოლის ველი ქართველებს დარჩათ.
XIII საუკუნეში მონღოლებმა “ჯერ ძლიერი და მაღალი ციხე სამშვილდე აიღეს და შემდეგ მოადგნენ თბილისს…“
1440 წელს, მას შემდეგ რაც საქართველოს მეფემ ალექსანდრე I-მა ყარაყოინლუს სულთანს – შაჰ ჯეჰანს ხარკის მიცემაზე უარი უთხრა, შავბატკნიანთა სულთანმა საქართველოს წინააღმდეგ საღვთო ომი გამოაცხადა და 20.000 ლაშქრით საქართველოში შემოიჭრა. 27 მარტს აღდგომა დღეს მან ალყა შემოარტყა სამშვილდეს და 50 დღის შემდეგ შიმშილით და წყურვილით შეწუხებული ქალაქი მოტყუებით აიღო.
1664 ქართველის თავებიდან შაჰ ჯეჰანმა სამშვილდის ციტადელთან მინარეთი ააგო და დანარჩენი 9.400 ტყვე თან იახლა და თბილისისკენ დაიძრა, ქალაქი ააოხრა და მიწასთან გაასწორა.
მას შემდეგ სამშვილდისთვის კიდევ ორი მეფე იბრძოდა. 1683 წელს სიმონ მეფემ სამშვილდე ბრძოლით დაიბრუნა. 1747 წელს კი, სამშვილდეში ერეკლე II გამოჩნდა და ქალაქში გამაგრებულ მეამბოხე აბდულ-ბეგს, შავი დღე გაუთენა.
26 თებერვალს ” მოძრაობა კულტურული მემკვიდრეობისთვის” წევრები მონიტორონგის მოზნით სამშვილდეში იმყოფებოდნენ.ძეგლის მდგომარეობის შესახებ განცხადებას და ფოტო რეპორტაჟს ორშაბათს( 2 მარტს) გავავრცელებთ.
წყარო: მოძრაობა კულტურული მემკვიდრეობისთვის
