შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
სიბნელის შიში ბავშვთა განვითარების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ემოციური ფენომენია, რომელიც განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს როგორც კლინიკური ფსიქოლოგიის, ისე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით. შიში, როგორც ნორმალური ადაპტაციური რეაქცია, ეხმარება ადამიანს საფრთხის ამოცნობასა და თავიდან აცილებაში, თუმცა ბავშვობაში მისი ინტენსივობა და გამოხატვის ფორმა ხშირად აჩენს კითხვებს მშობლებსა და სპეციალისტებში. სიბნელის შიში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან იგი პირდაპირ უკავშირდება ბავშვის ნერვული სისტემის მომწიფებას, კოგნიტიურ განვითარებას, ემოციური რეგულაციის უნარსა და ოჯახურ გარემოს ხარისხს. სწორედ ამიტომ, ამ თემის გააზრება აუცილებელია არა მხოლოდ ინდივიდუალური ოჯახებისთვის, არამედ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკის კონტექსტშიც.
პრობლემის აღწერა
სიბნელის შიში უმეტეს შემთხვევაში ვლინდება სკოლამდელი და უმცროსი სასკოლო ასაკის ბავშვებში. იგი შეიძლება გამოვლინდეს ღამით დაძინების სირთულით, მარტო ოთახში დარჩენაზე უარით, ტირილით, სომატური ჩივილებით ან კოშმარებით. ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ოჯახური აღზრდის ტრადიციული მოდელები ხშირად ემყარება შიშის გაუფასურებას ან მის „გამოწრთობას“, რაც არ შეესაბამება თანამედროვე სამეცნიერო რეკომენდაციებს. სიბნელის შიში არა მხოლოდ ინდივიდუალური დისკომფორტის წყაროა, არამედ შეიძლება იქცეს ქრონიკული შფოთვის, ძილის დარღვევებისა და ნევროზული სიმპტომების საფუძვლად, თუ მას არასწორად ვუპასუხებთ.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბიოლოგიური თვალსაზრისით, სიბნელის შიშის ერთ-ერთი საფუძველი ევოლუციური თვითგადარჩენის მექანიზმია. ადამიანის ტვინი ათასწლეულების განმავლობაში ვითარდებოდა გარემოში, სადაც სიბნელე რეალურ საფრთხეებთან იყო დაკავშირებული. ეს მექანიზმი დღემდე რჩება ქვეცნობიერ დონეზე აქტიური. კლინიკური ფსიქოლოგიის მიხედვით, ბავშვებში ამ შიშს ამძაფრებს ფანტაზიის ინტენსიური განვითარება. სიბნელეში მხედველობითი ინფორმაცია მკვეთრად იკლებს, რის გამოც ტვინი ცდილობს „ნაკლული სურათის შევსებას“ ხმებისა და ჩრდილების ინტერპრეტაციით. კვლევები აჩვენებს, რომ სკოლამდელ ასაკში ბავშვებს ჯერ არ აქვთ სრულად ჩამოყალიბებული უნარი გამიჯნონ რეალური და წარმოსახვითი სტიმულები, რის გამოც ზღაპრებიდან ან მულტფილმებიდან მიღებული შთაბეჭდილებები თითქოს „ცოცხლდება“.
კლინიკური დაკვირვებები მიუთითებს, რომ 6–8 წლის ასაკში შიშის შინაარსი თანდათან იცვლება. მონსტრებისა და ჩრდილების ნაცვლად ჩნდება უფრო რეალისტური შიშები, როგორიცაა ავარიები, ქურდობა ან სიკვდილი. ეს ტრანზიცია ასახავს კოგნიტიური განვითარების ახალ ეტაპს, თუმცა შფოთვის მაღალი დონე ან სტრესული ცხოვრებისეული მოვლენები შეიძლება გახდეს შიშის შენარჩუნების ან გამწვავების მიზეზი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო ეპიდემიოლოგიური მონაცემების მიხედვით, სკოლამდელი ასაკის ბავშვების დაახლოებით 60–70 პროცენტს ერთხელ მაინც აქვს გამოხატული სიბნელის შიში [1]. უმეტეს შემთხვევაში ეს შიში დროებითია და 7–9 წლისთვის მნიშვნელოვნად იკლებს. თუმცა, კვლევები მიუთითებს, რომ ბავშვების დაახლოებით 10–15 პროცენტში შიში persists და შეიძლება გადაიზარდოს შფოთვით აშლილობებში [2]. ძილის დარღვევების მქონე ბავშვებში სიბნელის შიში თითქმის ორჯერ უფრო ხშირია, რაც ხაზს უსვამს პრობლემის კომპლექსურ ბუნებას.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები, მათ შორის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და წამყვანი სამეცნიერო ჟურნალები, ერთხმად აღნიშნავენ, რომ ბავშვური შიშები განვითარების ნორმალური ნაწილია, თუ ისინი არ ზღუდავს ბავშვის ფუნქციონირებას [3]. რეკომენდაციები ხაზს უსვამს ემოციური ვალიდაციის მნიშვნელობას, ეკრანთან გატარებული დროის შეზღუდვას და უსაფრთხო რუტინების შექმნას. თანამედროვე სახელმძღვანელოებში მკაცრად არის გაკრიტიკებული შიშის გამოყენება დისციპლინის ინსტრუმენტად, რადგან ეს ზრდის შფოთვის რისკს და აზიანებს ბავშვის ნდობას ზრდასრულის მიმართ.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ბავშვთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხები ჯერ კიდევ არასაკმარისად არის ინტეგრირებული პირველადი ჯანდაცვის სისტემაში. სიბნელის შიში ხშირად აღიქმება როგორც „კაპრიზი“ და არა განვითარების ეტაპი. ეს მიუთითებს ცნობიერების ამაღლების აუცილებლობაზე როგორც მშობლებს, ისე პედაგოგებს შორის. აკადემიური დისკუსიისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმების გამოყენება, როგორიცაა www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების კონტექსტში — www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რესურსები, მათ შორის https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სანდო ინფორმაციის გავრცელებაში.
მითები და რეალობა
ერთ-ერთი გავრცელებული მითი არის მოსაზრება, რომ ბავშვს „უნდა შეეჩვიოს“ სიბნელეს მკაცრი მეთოდებით. სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ძალდატანებითი ექსპოზიცია ზრდის ტრავმის რისკს და არ ამცირებს შფოთვას გრძელვადიან პერსპექტივაში. მეორე მითი უკავშირდება შიშის გაუფასურებას სიტყვებით „უკვე დიდი ხარ“. რეალურად, ეს მიდგომა ზრდის სირცხვილისა და დანაშაულის განცდას და არ უწყობს ხელს ემოციურ რეგულაციას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა სიბნელის შიში ნორმალური?
დიახ, გარკვეულ ასაკობრივ ეტაპზე ეს ნორმალური განვითარების ნაწილია.
როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს?
თუ შიში ინტენსიურია, არ იკლებს ასაკთან ერთად და არღვევს ძილს ან ყოველდღიურ ფუნქციონირებას.
ეხმარება თუ არა ღამის ნათურა?
მსუბუქი განათება შეიძლება იყოს დროებითი დამხმარე საშუალება, თუმცა მნიშვნელოვანია შიშის მიზეზებთან მუშაობაც.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
სიბნელის შიში ბავშვობაში წარმოადგენს შესაძლებლობას, არა მხოლოდ ინდივიდუალური მხარდაჭერისთვის, არამედ საზოგადოებრივი ცნობიერების გასაძლიერებლად. პასუხისმგებლიანი მიდგომა გულისხმობს ბავშვის ემოციების აღიარებას, უსაფრთხო გარემოს შექმნას და მშობლების განათლებას. პრაქტიკული რეკომენდაციები მოიცავს ეკრანთან დროის კონტროლს, მშვიდ საღამოს რუტინებს და თამაშზე დაფუძნებულ სტრატეგიებს. ამგვარი მიდგომა ხელს უწყობს ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაცვას და გრძელვადიან კეთილდღეობას.
წყაროები
- Muris P, et al. Developmental pathways of childhood fears. Journal of Child Psychology and Psychiatry. 2019;60(2):123–131. https://doi.org/10.1111/jcpp.12980
- Ollendick TH, et al. Fears and anxiety disorders in children. Clinical Child Psychology and Psychiatry. 2020;25(1):45–60. https://doi.org/10.1177/1359104519877654
- World Health Organization. Child and adolescent mental health. https://www.who.int/teams/mental-health-and-substance-use/child-and-adolescent-mental-health
