პოსტპარტუმ დეპრესია — მშობიარობის შემდგომი ემოციური მდგომარეობა, სიმპტომები და მხარდაჭერის მნიშვნელობა
ბავშვის გაჩენა ადამიანის ცხოვრებაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცვლილებაა, თუმცა ამ პერიოდს ყოველთვის მხოლოდ სიხარული და ბედნიერება არ ახლავს. მშობიარობის შემდეგ ბევრ ადამიანს ემოციური გადაღლა, შფოთვა, სევდა და გაურკვეველი განცდები უჩნდება. ზოგიერთ შემთხვევაში ეს მდგომარეობა დროებითია, თუმცა ზოგჯერ შესაძლოა პოსტპარტუმ ანუ პოსტნატალურ დეპრესიაში გადაიზარდოს, რომელიც ცხოვრების ხარისხზე, ყოველდღიურ ფუნქციონირებასა და მშობელსა და ახალშობილს შორის ურთიერთობაზეც ახდენს გავლენას.
მშობიარობის შემდგომი ემოციური ცვლილებების შესახებ ინფორმაციის ცოდნა მნიშვნელოვანია როგორც თავად მშობლისთვის, ისე ოჯახის წევრებისა და ახლობლებისთვის. მსგავსი თემები ხშირად განიხილება ისეთ მასალებში, როგორიცაა ემოციური კეთილდღეობა და სტრესის მართვა ან გადაღლილობის გავლენა ორგანიზმზე, რადგან ფსიქოლოგიური მდგომარეობა პირდაპირ უკავშირდება ადამიანის საერთო ჯანმრთელობასა და ყოველდღიურ ცხოვრებას.
რა არის პოსტპარტუმ დეპრესია?
პოსტპარტუმ დეპრესია, რომელსაც ასევე პოსტნატალურ ან მშობიარობის შემდგომ დეპრესიას უწოდებენ, ბავშვის გაჩენის შემდეგ ვითარდება და შესაძლოა გამოვლინდეს:
გახშირებული ტირილით;
გადაღლილობით;
შფოთვით;
დანაშაულის ირაციონალური შეგრძნებით;
უიმედობის განცდით;
ემოციური გადატვირთვით.
მნიშვნელოვანია იმის ცოდნა, რომ პოსტნატალური დეპრესიის მართვა შესაძლებელია პროფესიონალური ფსიქოლოგიური დახმარებით და, საჭიროების შემთხვევაში, მედიკამენტური მკურნალობითაც.
პოსტნატალური გუნება-განწყობის აშლილობების ტიპები
პოსტნატალური მელანქოლია
პოსტნატალური მელანქოლია მშობიარობის შემდეგ ადამიანების დაახლოებით 75%-ს აწუხებს. ამ მდგომარეობის დროს ხშირია:
ემოციური შეტევები;
უმიზეზო ტირილი;
სევდის შეგრძნება;
მომატებული შფოთვა;
გუნება-განწყობის ცვალებადობა.
როგორც წესი, ეს მდგომარეობა მშობიარობიდან პირველივე კვირაში იწყება და დაახლოებით ორ კვირაში თავისით მცირდება. ამ პერიოდში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ახლობლებთან ემოციურ მხარდაჭერასა და ღია კომუნიკაციას.
პოსტნატალური დეპრესია
პოსტნატალური დეპრესია შედარებით მძიმე მდგომარეობაა და დაახლოებით ყოველი შვიდი ახალნამშობიარები ადამიანიდან ერთში მაინც ვლინდება. მისი ნიშნებია:
ხშირი ტირილი;
გაღიზიანებადობა;
მუდმივი გადაღლილობა;
შფოთვა;
დანაშაულის განცდა;
საკუთარ თავზე ან ბავშვზე ზრუნვის სირთულე.
სიმპტომები შეიძლება გაჩნდეს როგორც მშობიარობიდან ერთ კვირაში, ისე ეტაპობრივად, ერთი წლის განმავლობაში. მდგომარეობა შესაძლოა რამდენიმე თვე გაგრძელდეს, თუმცა ფსიქოთერაპია და შესაბამისი მხარდაჭერა ხშირად ეფექტურ შედეგს იძლევა.
პოსტნატალური ფსიქოზი
პოსტნატალური ფსიქოზი იშვიათი, თუმცა განსაკუთრებით მძიმე ფორმაა, რომელიც დაუყოვნებლივ სამედიცინო ყურადღებას საჭიროებს. სიმპტომებს შორის შეიძლება იყოს:
ძლიერი დაბნეულობა;
პარანოია;
ჰალუცინაციები;
უძილობა;
მანიის ნიშნები;
ჰიპერაქტივობა;
ძლიერი შფოთვა.
ეს მდგომარეობა ზრდის როგორც თვითდაზიანების, ისე ახალშობილისთვის ზიანის მიყენების საფრთხეს, ამიტომ აუცილებელია პროფესიონალური ჩარევა.
როგორ განვასხვაოთ პოსტნატალური მელანქოლია და დეპრესია?
მიუხედავად იმისა, რომ ორივე მდგომარეობას გარკვეული მსგავსებები აქვს, მათ შორის განსხვავება სიმპტომების ხანგრძლივობასა და ინტენსივობაშია.
პოსტნატალური მელანქოლიისთვის უფრო დამახასიათებელია:
უმიზეზო ტირილი;
ემოციური გადატვირთვა;
მადის დაკარგვა;
ძილის პრობლემები;
განწყობის ხშირი ცვლილებები.
ეს სიმპტომები, როგორც წესი, ორ კვირამდე გრძელდება. თუ მდგომარეობა უფრო დიდხანს გრძელდება და ყოველდღიურ ცხოვრებაზე ძლიერ გავლენას ახდენს, შესაძლოა საქმე პოსტნატალურ დეპრესიასთან გვქონდეს.
პოსტნატალური დეპრესიის რისკ-ფაქტორები
არსებობს გარემოებები, რომლებიც პოსტნატალური დეპრესიის განვითარების ალბათობას ზრდის. მათ შორისაა:
დეპრესიის ან პოსტნატალური დეპრესიის ისტორია;
პარტნიორთან კონფლიქტი;
სოციალური მხარდაჭერის ნაკლებობა;
რთული ორსულობა;
ჯანმრთელობის პრობლემები;
ნაადრევი მშობიარობა;
მშობლობის მიმართ შფოთვა;
ძილის ნაკლებობა;
ემოციური გადაღლა.
ფსიქოლოგიური მდგომარეობისა და ემოციური გამოფიტვის გავლენა ადამიანის გარეგნობაზეც აისახება, რის შესახებაც ხშირად საუბარია ძილის ნაკლებობისა და კანის მდგომარეობის ან სტრესისა და თმის ცვენის შესახებ მომზადებულ მასალებში.
პოსტნატალური დეპრესიის სიმპტომები
მშობიარობის შემდეგ შესაძლოა გამოვლინდეს:
სევდა და უიმედობა;
დანაშაულის განცდა;
მუდმივი შფოთვა;
ინტერესის დაკარგვა საყვარელი საქმიანობების მიმართ;
მადის ცვლილება;
ენერგიის ნაკლებობა;
უძილობა ან გადაჭარბებული ძილი;
კონცენტრაციის სირთულე;
გაუჩერებელი ტირილი;
ახალშობილის მიმართ გულგრილობა;
სუიციდური ფიქრები;
ფიქრები ბავშვისთვის ზიანის მიყენებაზე.
თუ აღნიშნული ნიშნები დიდხანს გრძელდება, მნიშვნელოვანია პროფესიონალთან კონსულტაცია. ეს შეიძლება იყოს ოჯახის ექიმი, მეან-გინეკოლოგი, ფსიქოთერაპევტი, ფსიქიატრი ან პედიატრი.
რა იწვევს პოსტნატალურ დეპრესიას?
მკვლევრები მიიჩნევენ, რომ პოსტნატალური დეპრესიის განვითარებაზე გავლენას ახდენს როგორც ჰორმონალური, ისე ფსიქოლოგიური და სოციალური ფაქტორები.
ორსულობის პერიოდში ესტროგენისა და პროგესტერონის დონე მნიშვნელოვნად იზრდება, ხოლო მშობიარობის შემდეგ მკვეთრად მცირდება. ამ ცვლილებებს ემატება:
ძილის ნაკლებობა;
ფიზიკური გადაღლა;
ცხოვრების რიტმის ცვლილება;
პასუხისმგებლობის ზრდა;
ურთიერთობებში ცვლილებები;
ახალ რეალობასთან შეგუების სირთულე.
შეიძლება თუ არა პოსტნატალური დეპრესია მამებსაც დაემართოთ?
დიახ, მშობიარობის შემდეგ დეპრესიისა და შფოთვის ნიშნები მამებსაც შეიძლება გამოუვლინდეთ. სპეციალისტების შეფასებით, მშობლების დაახლოებით 4%-ს ბავშვის დაბადებიდან პირველი წლის განმავლობაში მსგავსი ემოციური სირთულეები აღენიშნება.
ოჯახური მხარდაჭერისა და ემოციური კომუნიკაციის მნიშვნელობაზე ხშირად საუბარია ოჯახური ურთიერთობებისა და ემოციური კავშირის თემატურ მასალებშიც.
როგორ შეიძლება იმოქმედოს პოსტნატალურმა დეპრესიამ ახალშობილზე?
კვლევების მიხედვით, მშობლის მძიმე ემოციურმა მდგომარეობამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს ბავშვზეც. მაგალითად:
გართულდეს ემოციური კავშირის ჩამოყალიბება;
ბავშვს ჰქონდეს ძილის ან კვების პრობლემები;
განვითარდეს ქცევითი სირთულეები;
შეფერხდეს სოციალური უნარების განვითარება;
მშობელს გაუჭირდეს ბავშვის საჭიროებების სწორად აღქმა.
დიაგნოსტირება და შეფასება
პოსტნატალური დეპრესიის დიაგნოსტირებისთვის უნივერსალური ტესტი არ არსებობს. შეფასება ძირითადად ეფუძნება:
პაციენტთან გასაუბრებას;
ემოციური მდგომარეობის შეფასებას;
სამედიცინო ისტორიის განხილვას;
საჭიროების შემთხვევაში ლაბორატორიულ კვლევებს.
სპეციალისტები ხშირად იყენებენ ედინბურგის პოსტნატალური დეპრესიის სკალას, რომელიც პაციენტის ემოციურ მდგომარეობას აფასებს.
პოსტნატალური დეპრესიის მართვა და მკურნალობა
მკურნალობის მეთოდი დამოკიდებულია სიმპტომების სიმძიმეზე. გამოყენებული შეიძლება იყოს:
ფსიქოთერაპია;
ჯგუფური თერაპია;
შფოთვის საწინააღმდეგო მედიკამენტები;
ანტიდეპრესანტები.
მძიმე შემთხვევებში შესაძლოა საჭირო გახდეს ჰოსპიტალიზაცია და ინტენსიური მეთვალყურეობა.
მედიკამენტური მხარდაჭერა
ანტიდეპრესანტები ხელს უწყობს იმ ქიმიური პროცესების დაბალანსებას, რომლებიც გუნება-განწყობაზე მოქმედებს. თუ ახალშობილი ძუძუთი კვებაზეა, მნიშვნელოვანია ექიმთან დეტალური განხილვა, რათა შერჩეული მედიკამენტი უსაფრთხო იყოს როგორც მშობლისთვის, ისე ბავშვისთვის.
ასევე მნიშვნელოვანია გახსოვდეთ, რომ ანტიდეპრესანტების მოქმედებას დრო სჭირდება და მათი მიღების თვითნებურად შეწყვეტა რეკომენდებული არ არის.
როგორ გავუმკლავდეთ პოსტნატალურ დეპრესიას?
მშობიარობის შემდეგ ემოციური სირთულეები ძალიან ხშირია და დახმარების თხოვნა სრულიად ბუნებრივია. მდგომარეობასთან გამკლავებაში შეიძლება დაგეხმაროთ:
ახლობლებთან გულწრფელი საუბარი;
ფსიქოთერაპია;
მხარდამჭერი ჯგუფები;
ფიზიკური აქტივობა;
ჯანსაღი კვება;
დასვენება;
საკუთარ თავზე ზრუნვა;
საყვარელი საქმიანობებისთვის დროის გამოყოფა.
ფსიქოლოგიური კეთილდღეობისა და თვითზრუნვის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია შეგიძლიათ იხილოთ თვითზრუნვისა და ემოციური ბალანსის თემატურ სტატიებში.
რა ხდება, თუ პოსტნატალურ დეპრესიას ყურადღებას არ მივაქცევთ?
უგულებელყოფილმა სიმპტომებმა შესაძლოა მნიშვნელოვნად გააუარესოს როგორც მშობლის, ისე ახალშობილის ყოველდღიური ცხოვრება. ასეთ დროს ხშირია:
მუდმივი ენერგიის ნაკლებობა;
უხასიათობა;
გადაწყვეტილებების მიღების სირთულე;
კონცენტრაციის პრობლემები;
თვითდაზიანების ფიქრები.
ამიტომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პროფესიონალური დახმარების დროული მიღება.
შესაძლებელია თუ არა პრევენცია?
პოსტნატალური დეპრესიის სრულად პრევენცია ყოველთვის ვერ ხერხდება, თუმცა გარკვეული ნაბიჯები რისკის შემცირებაში დაგეხმარებათ:
რეალისტური მოლოდინები მშობლობის მიმართ;
დასვენებისა და ძილის პრიორიტეტიზაცია;
დახმარების თხოვნა;
ფიზიკური აქტივობა;
სოციალური მხარდაჭერის შენარჩუნება;
პარტნიორთან ურთიერთობის გაძლიერება;
იზოლაციის თავიდან აცილება.
შეჯამება
პოსტპარტუმ დეპრესია ფართოდ გავრცელებული მდგომარეობაა, რომელიც უამრავ მშობელს ეხება. ეს არ ნიშნავს, რომ ადამიანი ცუდი მშობელი ან სუსტი პიროვნებაა. ემოციური მხარდაჭერა, ინფორმირებულობა და პროფესიონალური დახმარება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მდგომარეობის მართვაში.
ყველაზე მნიშვნელოვანი კი იმის გააზრებაა, რომ დახმარების თხოვნა სისუსტე არ არის — ეს საკუთარ თავზე და ახალშობილზე ზრუნვის მნიშვნელოვანი ნაწილია.
წყაროები
Stewart DE, Vigod SN. Postpartum Depression. N Engl J Med. 2016;375(22):2177-2186.
American College of Obstetricians and Gynecologists. Screening for Perinatal Depression. Obstet Gynecol. 2018;132(5):e208-e212.
O’Hara MW, McCabe JE. Postpartum Depression: Current Status and Future Directions. Annu Rev Clin Psychol. 2013;9:379-407.
World Health Organization. Maternal Mental Health and Child Health and Development in Low and Middle Income Countries. Geneva: WHO; 2020.
