შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ლიფტით მგზავრობა თანამედროვე ქალაქში ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილია და ადამიანების უმეტესობა მას უსაფრთხო ტრანსპორტირების საშუალებად აღიქვამს. თუმცა მოულოდნელი ძლიერი დაღმასვლა, მკვეთრი რყევა ან სწრაფი გაჩერება შეიძლება ადამიანში ძლიერი შიშისა და დაბნეულობის მიზეზი გახდეს. ასეთ მომენტში მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, რომ ლიფტის სრული, უკონტროლო თავისუფალი ვარდნა ჩვეულებრივი ავარიის სცენარი არ არის და თანამედროვე სამგზავრო ლიფტებში უსაფრთხოების რამდენიმე მექანიზმი გამოიყენება მოძრაობის კონტროლისა და გადაჭარბებული სიჩქარის შესაჩერებლად. [1][2]
- შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
- პრობლემის აღწერა
- სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
- რა უნდა გააკეთოთ, თუ ლიფტი მოულოდნელად სწრაფად დაეშვა
- სტატისტიკა და მტკიცებულებები
- საერთაშორისო გამოცდილება
- საქართველოს კონტექსტი
- მითები და რეალობა
- ხშირად დასმული კითხვები
- დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
- წყაროები
ლიფტის უსაფრთხოება მხოლოდ ამწე მექანიზმზე არ არის დამოკიდებული. სისტემაში შედის საკიდი ბაგირები ან სხვა საკიდი ელემენტები, მუხრუჭები, მიმართულების რელსები, სიჩქარის შემზღუდველი, კაბინის დამჭერი მექანიზმები და შახტის ქვედა ნაწილში განთავსებული ამორტიზაციის სისტემები. უსაფრთხოების საერთაშორისო სტანდარტები ცალკე ითვალისწინებს კაბინისა და საწინააღმდეგო ტვირთის დამცავ მექანიზმებს, სიჩქარის შემზღუდველებს, საკიდ სისტემებსა და ამორტიზატორებს. [1][3]
ამიტომ ლიფტის მოულოდნელი მოძრაობის დროს მთავარი ამოცანა არ არის „თავის დაღწევა“ კაბინიდან, არამედ საკუთარი სხეულის დაცვა, კარის ძალით არგაღება და საგანგებო კავშირის საშუალებით დახმარების გამოძახება.
პრობლემის აღწერა
ლიფტის უეცარი დაღმასვლა სხვადასხვა მიზეზით შეიძლება იყოს გამოწვეული. მაგალითად, მგზავრმა შეიძლება იგრძნოს მკვეთრი აჩქარება, ძლიერი დამუხრუჭება ან კაბინის მცირე ვერტიკალური მოძრაობა. ეს შეგრძნება ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ ლიფტი თავისუფლად ვარდება.
ადამიანის ვესტიბულური სისტემა ძალიან მგრძნობიარეა აჩქარებისა და შენელების მიმართ. როდესაც კაბინა მოულოდნელად იცვლის მოძრაობის სიჩქარეს, მგზავრს შეიძლება შეექმნას განცდა, თითქოს ის „ძირს ეშვება“ ან „წონა ეკარგება“. ამიტომ ძლიერი ვარდნის შეგრძნება და რეალური თავისუფალი ვარდნა ერთი და იგივე მოვლენა არ არის.
თანამედროვე ლიფტებში გამოყენებული უსაფრთხოების სისტემების მიზანია ერთი გაუმართაობის შედეგად კაბინის უკონტროლო მოძრაობის რისკის შემცირება. მაგალითად, სიჩქარის შემზღუდველს შეუძლია გადაჭარბებული სიჩქარის გამოვლენის შემთხვევაში დამცავი მექანიზმის ამოქმედება, რომელიც კაბინის მიმართულების რელსებზე გაჩერებას უზრუნველყოფს. [2][3]
ამასთან, არცერთი ტექნიკური სისტემა არ ნიშნავს აბსოლუტურ ნულოვან რისკს. ისტორიულად დოკუმენტირებულია ლიფტებთან დაკავშირებული თავისუფალი ვარდნის შემთხვევებიც, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც უსაფრთხოების მოწყობილობები გამორთული, არასწორად დამონტაჟებული ან არასათანადოდ მოვლილი იყო. შრომის უსაფრთხოების ამერიკული უწყების ჩანაწერებში ასეთი შემთხვევები ძირითადად სამუშაოების, მონტაჟისა და ტექნიკური მომსახურების პროცესებს უკავშირდება და არა ჩვეულებრივ სამგზავრო რეჟიმს. [4][5]
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ლიფტის მოძრაობის დროს ადამიანის სხეულზე მოქმედი ძალები დამოკიდებულია არა მხოლოდ სიმძიმეზე, არამედ აჩქარებასა და შენელებაზეც.
ჩვეულებრივ მდგომარეობაში ლიფტის იატაკი სხეულის წონას საპირისპირო მიმართულებით მოქმედი ძალით აბალანსებს. როდესაც კაბინა ქვემოთ აჩქარდება, იატაკზე სხეულის ზეწოლის შეგრძნება მცირდება და ადამიანს შეიძლება მოეჩვენოს, რომ სხეული მსუბუქდება. თუ მოძრაობა მკვეთრად იცვლება, შეგრძნება შეიძლება განსაკუთრებით ძლიერი იყოს.
სწორედ ამ ფიზიოლოგიურ-ფიზიკურ ეფექტს უკავშირდება ე.წ. „თავისუფალი ვარდნის“ შეგრძნების ნაწილი.
მაგრამ თუ კაბინა რეალურად თავისუფლად ეშვება, მგზავრი და კაბინა დაახლოებით ერთნაირი აჩქარებით მოძრაობენ. ამიტომ ბოლო წამს მაღლა ახტომა კაბინის იატაკთან მიმართებით მხოლოდ მცირე სიჩქარის სხვაობას შექმნის. ადამიანის ნახტომის შესაძლებლობა იმდენად შეზღუდულია, რომ იგი სწრაფად მოძრავი კაბინის ვერტიკალურ სიჩქარეს საკმარისად ვერ შეამცირებს.
ამიტომ იდეა, თითქოს ადამიანი იატაკთან შეჯახებამდე ბოლო წამს უნდა ახტეს, პრაქტიკული დაცვის მეთოდი არ არის.
უფრო მეტიც, მოულოდნელ სიტუაციაში ხტომამ შეიძლება ადამიანი წონასწორობიდან გამოიყვანოს და დაცემისას დამატებითი დაზიანება გამოიწვიოს. ნიუ-იორკის შენობების უსაფრთხოების სამსახური პირდაპირ ურჩევს მგზავრებს, გაჩერებულ ლიფტში არ იხტუნაონ და არ შეეცადონ კარის ძალით გაღებას. [6]
ლიფტის უსაფრთხოების სისტემების მნიშვნელოვანი ნაწილია სიჩქარის შემზღუდველი. მისი დანიშნულებაა გადაჭარბებული სიჩქარის გამოვლენა და საჭიროების შემთხვევაში კაბინის დამცავი მექანიზმის ამოქმედება. ამ მექანიზმს შეუძლია კაბინა მიმართულების რელსებთან დაამუხრუჭოს და შეაჩეროს. [2][3]
გარდა ამისა, ლიფტის სისტემაში გამოიყენება მექანიკური მუხრუჭები და სხვა დამცავი კომპონენტები. საერთაშორისო სტანდარტებში ცალკე არის განსაზღვრული მოთხოვნები კაბინის დამცავი მოწყობილობების, სიჩქარის შემზღუდველებისა და ამორტიზატორების მიმართ. [1]
რა უნდა გააკეთოთ, თუ ლიფტი მოულოდნელად სწრაფად დაეშვა
პირველი და ყველაზე მნიშვნელოვანი რეკომენდაციაა: არ სცადოთ ხტომა.
თუ კაბინა მოულოდნელად მოძრაობს ან ძლიერი ვარდნის შეგრძნება გაჩნდა, შეეცადეთ შეინარჩუნოთ წონასწორობა და სხეულის სიმაღლე შეძლებისდაგვარად შეამციროთ. თუ სიტუაცია ამის საშუალებას იძლევა, დაჯდომა ან ფრთხილად ჩაიკეცვა შეიძლება დაეხმაროს ადამიანს დაცემისას სიმაღლიდან მიღებული ტრავმის რისკის შემცირებაში.
მნიშვნელოვანია თავი და კისერი დაიცვათ. ხელებით შეიძლება დაიფაროთ თავი და სახე, განსაკუთრებით მაშინ, თუ კაბინა ძლიერად ირყევა ან მოულოდნელი გაჩერებაა მოსალოდნელი.
ასევე სასურველია კარისგან მოშორება და კაბინის უფრო ცენტრალურ ნაწილში დარჩენა. ნიუ-იორკის უსაფრთხოების სამსახური გაჩერებულ ლიფტში მგზავრებს ურჩევს, კაბინის უკანა ცენტრალურ ნაწილში დარჩნენ და დაელოდონ დახმარებას. [6]
თუ ლიფტი გაჩერდა, გამოიყენეთ საგანგაშო ზარი, კავშირის ღილაკი ან კაბინაში არსებული სხვა საგანგებო საკომუნიკაციო საშუალება.
არ სცადოთ კარის ძალით გაღება.
განსაკუთრებით საშიშია კაბინიდან თვითნებურად გამოსვლა მაშინ, როდესაც ის სართულებს შორის არის გაჩერებული. კაბინისა და სართულის იატაკს შორის არსებული სივრცე შეიძლება ადამიანის ჩავარდნის ან მოყოლის რისკს ქმნიდეს. სამაშველო სამსახურები სწორედ ამიტომ ურჩევენ მგზავრებს, დაელოდონ კვალიფიციურ პერსონალს. [6]
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ლიფტების უსაფრთხოებაზე საუბრისას ერთ-ერთი პრობლემა ის არის, რომ სხვადასხვა ქვეყანა ავარიებს განსხვავებული მეთოდით აღრიცხავს. ამიტომ „ლიფტის თავისუფალი ვარდნის“ ერთიანი გლობალური მაჩვენებელი, რომელიც ყველა ტიპის ლიფტსა და ყველა ქვეყანას მოიცავს, არ არსებობს.
ამ მიზეზით არასწორი იქნება კონკრეტული პროცენტის მოყვანა იმის დასამტკიცებლად, რამდენად „იშვიათია“ სრული თავისუფალი ვარდნა.
თუმცა ტექნიკური სტანდარტების არსებობა და მათი შინაარსი ცხადყოფს, რომ ლიფტის უსაფრთხოება ერთ მოწყობილობაზე არ არის დამოკიდებული. ამერიკის მექანიკოსთა ინჟინრების საზოგადოების მოქმედი უსაფრთხოების კოდი მოიცავს მოთხოვნებს ლიფტის დაპროექტების, დამონტაჟების, ექსპლუატაციის, შემოწმების, გამოცდის, ტექნიკური მომსახურებისა და შეკეთების მიმართ. [1]
სხვა სიტყვებით, უსაფრთხოება არა მხოლოდ ავარიული მექანიზმის არსებობას, არამედ მის პერიოდულ შემოწმებასა და სწორ ტექნიკურ მომსახურებასაც გულისხმობს.
შრომის უსაფრთხოების ოფიციალურ წესებშიც პირდაპირ არის მითითებული, რომ უსაფრთხოების დეფექტის მქონე ლიფტი არ უნდა გამოიყენებოდეს და უსაფრთხოების მოწყობილობები არ უნდა იყოს გამორთული ან გაუქმებული. [7]
საერთაშორისო გამოცდილება
ლიფტების უსაფრთხოების სფეროში საერთაშორისო სტანდარტები რამდენიმე მიმართულებას აერთიანებს.
ამერიკის მექანიკოსთა ინჟინრების საზოგადოების უსაფრთხოების კოდი ლიფტებისა და ესკალატორებისთვის მოიცავს როგორც ახალი მოწყობილობების, ისე მათი ექსპლუატაციისა და პერიოდული შემოწმების მოთხოვნებს. [1]
სიჩქარის შემზღუდველისა და კაბინის დამცავი მოწყობილობების მნიშვნელობა განსაკუთრებით დიდია. ტექნიკური განმარტებების მიხედვით, სიჩქარის შემზღუდველი რეაგირებს მაშინ, როდესაც კაბინა წინასწარ განსაზღვრულ სიჩქარეს აჭარბებს და საჭიროების შემთხვევაში ააქტიურებს დამცავ მექანიზმს. [2]
საერთაშორისო ლიფტების მწარმოებელი კომპანიების ტექნიკურ განმარტებებშიც ხაზგასმულია, რომ სამგზავრო ლიფტებში გამოიყენება მრავალი დამცავი კომპონენტი, მათ შორის რამდენიმე საკიდი ბაგირი, მუხრუჭები, მიმართულების რელსები, ამორტიზატორები და სიჩქარის შემზღუდველი. [8]
ამავე დროს, უსაფრთხოების რეკომენდაციები თითქმის ერთნაირად უსვამს ხაზს თვითნებური გადმოსვლის დაუშვებლობას. გაჩერებულ ლიფტში დარჩენა და მაშველებთან ან ტექნიკურ პერსონალთან დაკავშირება უსაფრთხოების თვალსაზრისით უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე კარის ხელით გაღების მცდელობა. [6]
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ლიფტების უსაფრთხოებაზე საუბრისას მნიშვნელოვანი საკითხებია მოწყობილობის ტექნიკური მდგომარეობა, რეგულარული მოვლა, პერიოდული შემოწმება და გაუმართაობის დროული აღმოფხვრა.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მრავალსართულიან საცხოვრებელ კორპუსებში ძველი ლიფტების მდგომარეობა. ასეთი მოწყობილობის უსაფრთხოება მხოლოდ მისი ასაკით ვერ შეფასდება — გადამწყვეტია ტექნიკური მდგომარეობა, უსაფრთხოების მოწყობილობების გამართულობა, მომსახურების ხარისხი და შესაბამისი შემოწმება.
მოქალაქისთვის პრაქტიკული წესი მარტივია: თუ ლიფტი ხშირად ირყევა, მოძრაობისას უჩვეულო ხმას გამოსცემს, სართულზე არაზუსტად ჩერდება, კარები არასწორად მუშაობს ან კაბინა მოულოდნელად იცვლის მოძრაობის ხასიათს, ეს ინფორმაცია პასუხისმგებელ პირს ან მომსახურე კომპანიას უნდა მიეწოდოს.
უსაფრთხოების კულტურისთვის მნიშვნელოვანია, რომ მსგავსი საკითხები განიხილებოდეს არა მხოლოდ ტექნიკური მომსახურების, არამედ ხარისხისა და სტანდარტების კონტექსტშიც. ამ მიმართულებით პროფესიული და ხარისხის საკითხებზე ინფორმაციის გაცნობა შესაძლებელია შესაბამის აკადემიურ და პროფესიულ რესურსებში, მათ შორის [საქართველოს სამედიცინო ჟურნალის] სივრცეში, ხოლო სერტიფიცირებისა და სტანდარტების თემებზე — [Certificate.ge]-ზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით კი მსგავსი ინფორმაცია მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ტრავმის პრევენცია მხოლოდ ავარიის შემდეგ სამედიცინო დახმარებას არ გულისხმობს. პრევენციის ერთ-ერთი მთავარი ნაწილი უსაფრთხო ქცევის ცოდნაა.
მითები და რეალობა
მითი: ლიფტი თუ წყდება, აუცილებლად თავისუფლად ვარდება.
რეალობა: ლიფტის მოულოდნელი გაჩერება ან სწრაფი დაღმასვლის შეგრძნება ავტომატურად არ ნიშნავს თავისუფალ ვარდნას. ლიფტებში არსებობს მრავალი დამცავი სისტემა, რომლებიც მოძრაობის კონტროლსა და გადაჭარბებული სიჩქარის შეჩერებას ემსახურება. [1][2]
მითი: ბოლო წამს მაღლა ახტომა შეჯახებისგან დაგიცავთ.
რეალობა: ადამიანის ნახტომი ვერ შექმნის საკმარისად დიდ საპირისპირო სიჩქარეს სწრაფად მოძრავი კაბინის მოძრაობის გასანეიტრალებლად. გარდა ამისა, ხტომამ შეიძლება წონასწორობა დაგაკარგვინოთ. ამიტომ ეს რეკომენდებული დაცვის მეთოდი არ არის. [6]
მითი: გაჩერებულ ლიფტში კარი აუცილებლად უნდა გააღოთ, რომ ჰაერი შემოვიდეს.
რეალობა: ლიფტის კაბინა ჰერმეტულად დახურული სივრცე არ არის და გაჩერებისას მთავარი საფრთხე ჟანგბადის სწრაფი ამოწურვა ჩვეულებრივ არ წარმოადგენს. გაცილებით მნიშვნელოვანია კარის თვითნებურად გაღებით ან შახტში გადასვლით ტრავმის თავიდან აცილება. [8]
მითი: ლიფტიდან თვითნებურად გამოსვლა სწრაფად გადაგარჩენთ.
რეალობა: სართულებს შორის გაჩერებული კაბინიდან გამოსვლა შეიძლება სახიფათო იყოს, რადგან კაბინა შეიძლება გადაადგილდეს ან მგზავრი კაბინასა და სართულის იატაკს შორის სივრცეში აღმოჩნდეს. ოფიციალური უსაფრთხოების რეკომენდაციები ასეთ დროს მაშველების ან კვალიფიციური პერსონალის მითითების დალოდებას ითვალისწინებს. [6]
ხშირად დასმული კითხვები
რა გავაკეთო, თუ ლიფტმა უეცრად ძლიერად დაღმასვლა დაიწყო?
შეინარჩუნეთ სიმშვიდე, არ იხტუნოთ, ეცადეთ სხეული დაბლა დაიჭიროთ, დაიცვათ თავი და კისერი, მოშორდეთ კარს და გამოიყენოთ საგანგებო კავშირის საშუალება.
უნდა დავწვე თუ არა იატაკზე?
არ არსებობს ისეთი უნივერსალური პოზიცია, რომელიც ყველა ავარიულ სიტუაციაში უსაფრთხოებას გარანტირებულად უზრუნველყოფს. თუ მოძრაობა ან რყევა ძლიერია, სხეულის დაბლა დაჭერა და დაცემისგან თავის დაცვა მნიშვნელოვანია. თუ უსაფრთხოდ შეგიძლიათ დაჯდომა ან ჩაიკეცოთ, ეს შეიძლება უფრო გონივრული იყოს, ვიდრე ფეხზე დაუცველად დგომა.
შეიძლება ლიფტი მართლა თავისუფლად ჩამოვარდეს?
სრული თავისუფალი ვარდნის შემთხვევები ტექნიკურად შესაძლებელია და დოკუმენტირებულიც არის, თუმცა თანამედროვე ლიფტები მრავალი უსაფრთხოების მექანიზმით არის აღჭურვილი, რომლებიც ასეთი სცენარის თავიდან აცილებას ან კაბინის შეჩერებას ემსახურება. [1][2][4]
თუ ლიფტი გაჩერდა, კარი უნდა გავაღო?
არა. განსაკუთრებით მაშინ, თუ კაბინა სართულებს შორისაა გაჩერებული. გამოიყენეთ საგანგებო ზარი ან კავშირის ღილაკი და დაელოდეთ შესაბამის დახმარებას. [6]
ყველაზე მნიშვნელოვანია თუ არა ბოლო წამს ახტომა?
არა. ეს გავრცელებული მითია. ადამიანის ნახტომი ვერ გააქრობს კაბინის მოძრაობის სიჩქარეს და შესაძლოა დამატებითი ტრავმის რისკიც შექმნას.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ლიფტის მოულოდნელი სწრაფი მოძრაობა ან ძლიერი ვარდნის შეგრძნება ბუნებრივად იწვევს შიშს, თუმცა პანიკურმა მოქმედებამ შეიძლება სიტუაცია უფრო სახიფათო გახადოს.
ყველაზე პრაქტიკული წესებია: არ იხტუნოთ, არ გააღოთ კარი ძალით, არ ეცადოთ კაბინიდან თვითნებურად გამოსვლას, დაიცავით თავი და კისერი, მოშორდით კარს და გამოიყენეთ საგანგებო კავშირის საშუალება.
ლიფტის უსაფრთხოება დამოკიდებულია არა ერთ მოწყობილობაზე, არამედ ერთმანეთთან დაკავშირებულ მრავალ ტექნიკურ მექანიზმსა და მათ სწორ ტექნიკურ მომსახურებაზე. საერთაშორისო სტანდარტები სწორედ ამიტომ მოიცავს უსაფრთხოების მოწყობილობების დაპროექტებას, შემოწმებას, გამოცდასა და მოვლას. [1][3]
მგზავრისთვის კი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცოდნაა ის, რომ ლიფტის გაჩერება ან ძლიერი ვარდნის შეგრძნება არ ნიშნავს, რომ კაბინიდან დაუყოვნებლივ უნდა გაიქცეს. უსაფრთხოების თვალსაზრისით, ხშირ შემთხვევაში გაცილებით სწორია კაბინაში დარჩენა და პროფესიული დახმარების დალოდება.
წყაროები
- American Society of Mechanical Engineers. Safety Code for Elevators and Escalators, ASME A17.1/CSA B44. 2025. ASME A17.1 — Safety Code for Elevators and Escalators
- KONE. Elevator Glossary: Overspeed Governor; Safety Gear. KONE — Elevator Glossary
- American Society of Mechanical Engineers. Standard for Elevator Suspension, Compensation and Governor Systems, ASME A17.6. ASME A17.6 — Elevator Suspension, Compensation and Governor Systems
- Occupational Safety and Health Administration. Accident Summary Nr. 638999 — Employee Dies in Elevator Free-Fall. 1994. OSHA — Employee Dies in Elevator Free-Fall
- Occupational Safety and Health Administration. Accident Summary Nr. 100644.015 — Two Workers Are Injured in Elevator Free Fall. 2017. OSHA — Two Workers Are Injured in Elevator Free Fall
- New York City Department of Buildings. Elevator Safety. NYC Department of Buildings — Elevator Safety
- Occupational Safety and Health Administration. 29 CFR 1917.116 — Elevators and Escalators. OSHA — Elevators and Escalators Safety Standard
- KONE. Say goodbye to elevator fear. KONE — Say goodbye to elevator fear
QR კოდი
სტატიის ციტირება
შენი ამბები. (2026). თუ ლიფტი გაჩერდა, კარი უნდა გავაღო? – თუ ლიფტმა ვარდნა დაიწყო – რა უნდა გააკეთოთ მძიმე დაზიანების რისკის შესამცირებლად. 2 ოქტომბერი, 2026. https://sheniekimi.ge/ambebi/თუ-ლიფტი-გაჩერდა-კარი-უნდ/
