გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის მოადგილის განცხადებით, პლასტმასის ბოთლებში სასმელების გაყიდვის ეტაპობრივი აკრძალვის შემდეგ მთავრობა საზოგადოებას შესაფუთი ნარჩენების ახალი რეგულირების ჩარჩოს წარუდგენს, რომელიც დეპოზიტის სისტემასა და წყაროსთან სეპარირების მოდელს მოიცავს. სოლომონ პავლიაშვილის თქმით, სახელმწიფოს მიზანია ნარჩენების მართვაზე პასუხისმგებლობა უფრო მკაფიოდ გადანაწილდეს ბიზნესსა და საჯარო სექტორს შორის, ხოლო მომდევნო დაახლოებით სამ თვეში საზოგადოებას შეფუთვის რეგლამენტი შესთავაზონ. ეს საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან ეხება არა მხოლოდ გარემოსდაცვით პოლიტიკას, არამედ მწარმოებლების პასუხისმგებლობას, მომხმარებლის ქცევას და ნარჩენების მართვის სისტემის მომავალ სტრუქტურას საქართველოში [1].
მოვლენების აღწერა
გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის მოადგილის, სოლომონ პავლიაშვილის განცხადებით, პლასტმასის ბოთლებში სასმელების გაყიდვის აკრძალვის შემდეგ საქართველოს მთავრობა ახალ ეტაპზე გადავა და შეფუთვის ნარჩენების მართვის რეგლამენტს მოამზადებს. მისი თქმით, საუბარია ისეთ სისტემურ მიდგომაზე, რომელიც უნდა შეეხოს მინის, ლითონის ქილებისა და სხვა ტიპის შეფუთვის ნარჩენებსაც.
პავლიაშვილის განმარტებით, ახალი რეგულირების ერთ-ერთი მიმართულება იქნება დეპოზიტის სისტემა. ამ მოდელის არსი ისაა, რომ შეფუთვაზე მომხმარებელი იხდის დამატებით თანხას, რომელიც მას უკან უბრუნდება შეფუთვის დაბრუნების შემთხვევაში. მეორე მიმართულებად მინისტრის მოადგილემ წყაროსთან სეპარირება დაასახელა, რაც გულისხმობს ნარჩენების დახარისხებას მათი წარმოქმნის ადგილზე.
მისივე განცხადებით, ნარჩენების მართვაზე პასუხისმგებლობა უნდა აიღოს იმ სუბიექტმა, ვინც შესაბამის პროდუქტს აწარმოებს ან ბაზარზე ათავსებს. ამ მიდგომას ხშირად „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპით განმარტავენ და ის მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულების ერთ-ერთ ძირითად კომპონენტად მიიჩნევა [2], [3].
ეს განცხადება გაკეთდა მას შემდეგ, რაც საქართველოს მთავრობამ უკვე მიიღო დადგენილება სურსათთან კონტაქტში მყოფი პლასტმასის გარკვეული პროდუქციის ეტაპობრივი აკრძალვის შესახებ. სამინისტროს ინფორმაციით, 2026 წლის 1 ივლისიდან საზოგადოებრივი კვების ობიექტებს აეკრძალებათ მომხმარებლისთვის პლასტმასის ბოთლებით სასმელის მიწოდება, ხოლო 2027 წლის 1 თებერვლიდან აიკრძალება პლასტმასის ბოთლებში სასმელების წარმოება, იმპორტი და ბაზარზე განთავსება, გარკვეული გამონაკლისების გარდა [1].
კონტექსტი და ფონი
საქართველოში პლასტმასის ნარჩენების შემცირების თემა ბოლო წლებში ეტაპობრივად გახდა გარემოსდაცვითი პოლიტიკის ერთ-ერთი თვალსაჩინო მიმართულება. სახელმწიფო უკვე ამკაცრებს ერთჯერადი ან ფართოდ გავრცელებული პლასტმასის ნაწილის გამოყენებას, თუმცა მხოლოდ აკრძალვა ნარჩენების მართვის პრობლემას სრულად ვერ აგვარებს. სწორედ ამიტომ, შემდეგ ეტაპზე ყურადღება გადადის იმაზე, თუ ვინ იქნება პასუხისმგებელი უკვე წარმოქმნილი შეფუთვის შეგროვებაზე, დახარისხებაზე და გადამუშავებაზე.
ევროპული და საერთაშორისო გარემოსდაცვითი პოლიტიკა ამ საკითხს რამდენიმე ინსტრუმენტით უდგება. ერთია გარკვეული სახის შეფუთვის შეზღუდვა, ხოლო მეორეა ნარჩენის შემდგომი ციკლის მართვა, მათ შორის შეგროვება, დეპოზიტის სისტემები, გადამუშავება და მწარმოებლის პასუხისმგებლობის გაფართოება [2], [4]. ამ თვალსაზრისით, საქართველოში მიმდინარე დისკუსია ბუნებრივად გადადის მხოლოდ აკრძალვის ეტაპიდან უფრო კომპლექსურ რეგულირებაზე.
მინისტრის მოადგილის განცხადება სწორედ ამ კონტექსტში ჯდება. მისი თქმით, შეფუთვა „ძალიან მრავალმხრივია“, რაც ნიშნავს, რომ რეგულაცია მხოლოდ პლასტმასის ბოთლებს არ უნდა შეეხოს. რეალურად საუბარია უფრო ფართო სისტემაზე, რომელიც შეიძლება მოიცავდეს არა მხოლოდ სასმელების ინდუსტრიას, არამედ იმ კომპანიებსაც, რომლებიც სხვადასხვა ტიპის შეფუთულ პროდუქციას აწარმოებენ ან ავრცელებენ.
ეს მნიშვნელოვანი თემაა ფართო აუდიტორიისთვის, რადგან შეფუთვის პოლიტიკა უკავშირდება ყოველდღიურ მოხმარებას, მუნიციპალური ნარჩენების მოცულობას, ქუჩებსა და ბუნებრივ გარემოში დაბინძურების მასშტაბს, ასევე ბიზნესისთვის მოქმედ ადმინისტრაციულ და ფინანსურ ვალდებულებებს. მსგავსი საკითხები გარემოსდაცვით პოლიტიკაში სულ უფრო ხშირად განიხილება როგორც ეკონომიკის, ქალაქის მართვისა და სამომხმარებლო ქცევის გადაკვეთის წერტილი.
დეტალები და ფაქტები
საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ოფიციალური ინფორმაციით, უკვე დამტკიცებული დადგენილება მხოლოდ სასმელების პლასტმასის ბოთლებს ეხება და არა მთლიანად საკვების შეფუთვას. 2026 წლის 1 ივლისიდან საზოგადოებრივი კვების ობიექტებს აეკრძალებათ მომხმარებლისთვის პლასტმასის ბოთლებით სასმელის მიწოდება, ხოლო 2027 წლის 1 თებერვლიდან აიკრძალება პლასტმასის ბოთლებში სასმელების წარმოება, იმპორტი და ბაზარზე განთავსება, გარდა დადგენილებით გათვალისწინებული გამონაკლისებისა [1].
ოფიციალური დოკუმენტის თანახმად, აკრძალვა არ გავრცელდება 3 ლიტრი და მეტი მოცულობის სასმელ წყალზე, ასევე 20 ლიტრი და მეტი მოცულობის სასმელებზე, მათ შორის როგორც არაალკოჰოლურ, ისე ალკოჰოლურ და გამაგრილებელ სასმელებზე. გამონაკლისი ვრცელდება ასევე კონკრეტულ სახელმწიფო საჭიროებებზე [1].
მინისტრის მოადგილის განცხადებით, ამ ნაბიჯის შემდეგ მთავრობა გეგმავს შეფუთვის რეგლამენტის შეთავაზებას, რომელიც ორ მთავარ ინსტრუმენტს დაეყრდნობა. პირველი იქნება დეპოზიტის სისტემა. საერთაშორისო პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ მომხმარებელი შეფუთული პროდუქტის შეძენისას იხდის ანაზღაურებად თანხას, რომელიც უკან უბრუნდება შეფუთვის დაბრუნების შემდეგ. მეორე ინსტრუმენტი იქნება წყაროსთან სეპარირება, ანუ ნარჩენების დახარისხება ჯერ კიდევ იქ, სადაც ისინი წარმოიქმნება.
მისივე განცხადებით, პასუხისმგებლობა უნდა აიღოს იმ მწარმოებელმა ან იმპორტიორმა, ვინც შეფუთვას ქმნის ან ბაზარზე ათავსებს. ეს მიდგომა ემთხვევა მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულების პრინციპს, რომლის მიხედვითაც პროდუქტის სიცოცხლის ციკლის შემდგომი ეტაპები მხოლოდ მუნიციპალიტეტის პრობლემა აღარ არის და ნაწილობრივ ან სრულად ეკისრება მწარმოებელს [2], [3].
ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია განმარტავს, რომ მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულება არის გარემოსდაცვითი მიდგომა, რომლის მიხედვითაც მწარმოებლის პასუხისმგებლობა ვრცელდება პროდუქტის მოხმარების შემდგომ ეტაპზეც, მათ შორის ნარჩენის შეგროვებასა და დამუშავებაზე [2], [3]. ამ მოდელის მიზანია ნარჩენების მართვის ფინანსური და ოპერაციული ტვირთის ნაწილის გადატანა საჯარო სექტორიდან მწარმოებელზე.
დეპოზიტის სისტემის შესახებ იმავე ორგანიზაციის ანალიზი მიუთითებს, რომ ასეთი სქემები შეიძლება აუმჯობესებდეს შეგროვებისა და გადამუშავების ხარისხსა და მოცულობას, ასევე ამცირებდეს გარემოში მიმოფანტულ ნარჩენებს [5]. შესაბამისად, მინისტრის მოადგილის განცხადება იმ პოლიტიკურ-ადმინისტრაციულ მიმართულებას ასახავს, რომელიც უკვე გამოიყენება სხვა ქვეყნებშიც.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
ევროპის კავშირში შეფუთვისა და შეფუთვის ნარჩენების პოლიტიკა ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გამკაცრდა. ევროკომისიის განმარტებით, ახალი რეგულირების მიზანია შეფუთვის მთელი სასიცოცხლო ციკლის მართვა — დიზაინიდან ნარჩენის დამუშავებამდე — ისე, რომ შემცირდეს გარემოზე ზეწოლა და გაიზარდოს ხელახალი გამოყენებისა და გადამუშავების შესაძლებლობა [4], [6].
ევროკომისიის მასალებში პირდაპირ არის ხაზგასმული, რომ შეფუთვის პოლიტიკა აღარ განიხილება მხოლოდ ნარჩენების გატანის ტექნიკურ საკითხად. ის მოიცავს დიზაინის მოთხოვნებს, მასალების შემცირებას, ხელახალი გამოყენების წახალისებას, გადამუშავებადობის გაუმჯობესებასა და მწარმოებლის პასუხისმგებლობის მკაფიო ჩარჩოს [4], [6].
ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის ანალიზით, დეპოზიტის სისტემები და მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულება ერთმანეთის კონკურენტი მოდელები არ არის; ისინი შეიძლება ერთობლივად მუშაობდნენ და შექმნან უფრო ეფექტიანი ნარჩენების მართვის სისტემა [5]. ორგანიზაციის შეფასებით, დეპოზიტის სისტემა განსაკუთრებით ეფექტიანი შეიძლება იყოს იქ, სადაც მიზანი არის სასმელების შეფუთვის მაღალი მაჩვენებლებით დაბრუნება და გარემოში მოხვედრილი ნარჩენის შემცირება [5].
ამავე დროს, საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ ასეთი სისტემების ამოქმედება მოითხოვს ძლიერ ადმინისტრაციულ ჩარჩოს, მონაცემთა სანდო აღრიცხვას, გადამუშავების ინფრასტრუქტურას, ბიზნესის მონაწილეობას და მომხმარებლისთვის გასაგებ წესებს [2], [5]. ამიტომ მხოლოდ რეგულაციის გამოცხადება საკმარისი არ არის; მნიშვნელობა ექნება იმასაც, თუ როგორ იქნება სისტემა ტექნიკურად მოწყობილი.
რეგიონულ კონტექსტშიც აშკარაა ტენდენცია, რომ ნარჩენების მართვის მოდელი თანდათან იცვლება და აქცენტი უფრო მეტად გადადის ცირკულარულ ეკონომიკაზე. ამ მიდგომის მიხედვით, შეფუთვა ერთჯერად მოხმარებად ნარჩენად კი არ უნდა დარჩეს, არამედ სისტემაში დაბრუნდეს როგორც მეორადი რესურსი.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის შეფუთვის რეგლამენტის ინიციატივა მნიშვნელოვანია რამდენიმე მიმართულებით. პირველი არის გარემოსდაცვითი შედეგი. სამინისტროს მიერ ადრე გავრცელებული მონაცემებით, ქვეყნის მდინარეებში აღმოჩენილი ნარჩენების დიდი ნაწილი პლასტმასას უკავშირდება, ხოლო პლასტმასის ბოთლები ამ ნაკადში მნიშვნელოვან წილს იკავებს [1]. ამ ფონზე, მხოლოდ აკრძალვით პრობლემის გადაჭრა რთულია, თუ არ არსებობს შეგროვებისა და მართვის შემდგომი მექანიზმები.
მეორე მიმართულება არის ბიზნესის ვალდებულებები. თუ შეფუთვის ახალი რეგლამენტი მართლაც დაეფუძნება მწარმოებლის გაფართოებულ ვალდებულებას, ეს ნიშნავს, რომ მწარმოებლებსა და იმპორტიორებს მოუწევთ უფრო აქტიური ჩართვა იმ ნარჩენების მართვაში, რომელსაც მათი პროდუქტი წარმოქმნის. პრაქტიკაში ეს შეიძლება ნიშნავდეს ფინანსურ შენატანებს, შეგროვების სისტემებში მონაწილეობას, შესაბამისი ორგანიზაციების შექმნას ან არსებულ სისტემებთან თანამშრომლობას.
მესამე ასპექტია მუნიციპალური და მომხმარებლური ქცევა. წყაროსთან სეპარირების მოდელი ეფექტიანი ვერ იქნება, თუ მისთვის საჭირო ინფრასტრუქტურა, შეგროვების ლოგისტიკა და მოქალაქეთა ინფორმირება არ იქნება საკმარის დონეზე ორგანიზებული. შესაბამისად, ახალი რეგლამენტის ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად იქნება დამოკიდებული იმაზე, რამდენად სწრაფად და თანმიმდევრულად განვითარდება შესაბამისი მექანიზმები ქვეყნის მასშტაბით.
ამ საკითხს ეკონომიკური განზომილებაც აქვს. ნარჩენების მართვის პასუხისმგებლობის გადანაწილება შეიძლება იქცეს დამატებით ხარჯად იმ სექტორებისთვის, რომლებიც შეფუთულ პროდუქციას აწარმოებენ ან ყიდიან. მეორე მხრივ, სწორად მოწყობილი სისტემა ქმნის ახალ ბაზარს გადამუშავებისთვის, დახარისხებისთვის და მეორადი მასალების ეკონომიკური გამოყენებისთვის. ამიტომ შეფუთვის პოლიტიკა მხოლოდ გარემოს დაცვის საკითხი აღარ არის; ის ეკონომიკური მართვის ნაწილიც ხდება.
საზოგადოებრივი ინტერესის გამო, მსგავსი თემები აქტიურად განიხილება ქართულ მედიაშიც, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge-ზე, სადაც გარემოსდაცვითი რეგულაციების, ბიზნესის პასუხისმგებლობისა და სახელმწიფო გადაწყვეტილებების შესახებ მასალები პერიოდულად ქვეყნდება.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
მინისტრის მოადგილის განცხადება მიუთითებს, რომ საქართველოს გარემოსდაცვითი პოლიტიკა პლასტმასის ბოთლებში სასმელების აკრძალვის შემდეგ უფრო ფართო შეფუთვის მართვის სისტემაზე გადასვლას გეგმავს. თუ ეს ინიციატივა რეალურად გადაიქცევა რეგლამენტად, ქვეყანა მივა იმ ეტაპზე, სადაც ნარჩენების პოლიტიკა აღარ შემოიფარგლება მხოლოდ შეზღუდვებით და შეეხება შეგროვების, დაბრუნების, დახარისხებისა და მწარმოებლის პასუხისმგებლობის მექანიზმებს.
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ დეპოზიტის სისტემა და მწარმოებლის გაფართოებული ვალდებულება გარემოსდაცვით პოლიტიკაში ფართოდ გამოყენებული ინსტრუმენტებია, თუმცა მათი წარმატება დამოკიდებულია რეგულირების ხარისხზე, ინფრასტრუქტურაზე და აღსრულების უნარზე [2], [5], [6]. საქართველოს შემთხვევაში მთავარი საკითხი იქნება, რამდენად სწრაფად და რა ფორმით ჩამოყალიბდება სისტემა, რა ვალდებულებები დაეკისრება ბიზნესს და რამდენად შეძლებს სახელმწიფო ეფექტიანი პლატფორმის შექმნას, როგორც ეს მინისტრის მოადგილემ დააანონსა.
ამ ეტაპზე უკვე დადასტურებულია, რომ პლასტმასის ბოთლებში სასმელების ეტაპობრივი აკრძალვა ძალაში რჩება [1], ხოლო შემდგომ ნაბიჯად ხელისუფლება შეფუთვის რეგულირების ახალ ჩარჩოს განიხილავს. ამიტომ მომდევნო თვეები მნიშვნელოვანი იქნება იმის გასარკვევად, გადაიქცევა თუ არა ეს საჯარო განცხადება კონკრეტულ სამართლებრივ და ადმინისტრაციულ სისტემად.
წყაროები
[1] საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტრო. მთავრობამ სურსათთან კონტაქტში მყოფი პლასტმასის გარკვეული პროდუქციის ეტაპობრივი აკრძალვის შესახებ დადგენილება მიიღო [ინტერნეტი]. 2026 Mar 12 [ციტირებული 2026 Mar 13]. ხელმისაწვდომია: https://mepa.gov.ge/Ge/News/Details/26331
[2] Organisation for Economic Co-operation and Development. Extended producer responsibility and economic instruments [ინტერნეტი]. Paris: OECD; [ციტირებული 2026 Mar 13]. ხელმისაწვდომია: https://www.oecd.org/en/topics/sub-issues/extended-producer-responsibility-and-economic-instruments.html
[3] Organisation for Economic Co-operation and Development. Extended Producer Responsibility [ინტერნეტი]. Paris: OECD; 2024 [ციტირებული 2026 Mar 13]. ხელმისაწვდომია: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/04/extended-producer-responsibility_4274765d/67587b0b-en.pdf
[4] European Commission. Packaging waste [ინტერნეტი]. Brussels: European Commission; [ციტირებული 2026 Mar 13]. ხელმისაწვდომია: https://environment.ec.europa.eu/topics/waste-and-recycling/packaging-waste_en
[5] Organisation for Economic Co-operation and Development. Deposit-refund systems and the interplay with additional mandatory extended producer responsibility policies [ინტერნეტი]. Paris: OECD; 2022 [ციტირებული 2026 Mar 13]. ხელმისაწვდომია: https://www.oecd.org/en/publications/deposit-refund-systems-and-the-interplay-with-additional-mandatory-extended-producer-responsibility-policies_a80f4b26-en.html
[6] European Commission. Packaging Waste Regulation [ინტერნეტი]. Brussels: European Commission; [ციტირებული 2026 Mar 13]. ხელმისაწვდომია: https://environment.ec.europa.eu/topics/waste-and-recycling/packaging-waste/packaging-packaging-waste-regulation_en
