საქართველოში უმაღლესი განათლების რეფორმის შესახებ დისკუსიის ფონზე, საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის ხელმძღვანელი, ჯანდაცვის ექსპერტი, პროფესორი გიორგი ფხაკაძე პარიზის გამოცდილებაზე დაყრდნობით აღწერს, როგორ შეიძლება სახელმწიფომ იპოვოს ბალანსი უნივერსიტეტების რაოდენობასა და ხარისხს შორის. ავტორის შეფასებით, საფრანგეთის დედაქალაქმა ნახევარსაუკუნოვანი რეფორმების გზით აჩვენა, რომ უმაღლესი განათლების სისტემისთვის მნიშვნელოვანია არა ბევრი სუსტი ინსტიტუცია, არამედ რამდენიმე ძლიერი, საერთაშორისო კონკურენტუნარიანი უნივერსიტეტი.
მოვლენების აღწერა
პროფესორი გიორგი ფხაკაძე სტატიაში ყურადღებას ამახვილებს კითხვაზე, რომელიც საქართველოში უმაღლესი განათლების რეფორმის განხილვისას ხშირად ისმის: საჭიროა ბევრი უნივერსიტეტი თუ ცოტა, მაგრამ ძლიერი.
ავტორი პარიზის მაგალითს იხსენებს და აღნიშნავს, რომ University of Paris, ე.წ. „სორბონა“, საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა როგორც ერთიანი უნივერსიტეტი, რომელიც დაახლოებით 1150 წელს ჩამოყალიბდა და რვა საუკუნეზე მეტხანს წარმოადგენდა ევროპული განათლების ერთ-ერთ მთავარ ცენტრს [1].
სტატიაში აღწერილია, რომ 1968 წლის სტუდენტური პროტესტების შემდეგ საფრანგეთმა უმაღლესი განათლების სისტემაში რადიკალური ცვლილებები გაატარა, რის შედეგადაც 1970 წელს პარიზის უნივერსიტეტი გაუქმდა და მის ნაცვლად 13 დამოუკიდებელი უნივერსიტეტი შეიქმნა [3].
კონტექსტი და ფონი
სტატიის მიხედვით, პარიზის უნივერსიტეტის დაშლა დაკავშირებული იყო იმ პერიოდის სოციალურ და საგანმანათლებლო კრიზისთან. 1960-იანი წლების ბოლოს საფრანგეთში სტუდენტთა რაოდენობა სწრაფად იზრდებოდა და სისტემა ვერ პასუხობდა მოთხოვნებს.
ავტორი მიუთითებს, რომ იმ დროისთვის ქვეყანაში 600 000-ზე მეტი სტუდენტი სწავლობდა, ხოლო ცენტრალიზებული მართვის მოდელი მოუქნელი გახდა და აკადემიური თავისუფლების უზრუნველყოფას ვერ ახერხებდა [2].
რეფორმის ფარგლებში მიღებული ედგარ ფორის კანონი მიზნად ისახავდა უნივერსიტეტების ავტონომიის ზრდას და განათლების ხელმისაწვდომობის გაფართოებას [3].
დეტალები და ფაქტები
პროფესორი ფხაკაძე აღწერს, რომ პარიზის უნივერსიტეტის დაშლის შემდეგ 1970–1980-იან წლებში უნივერსიტეტებმა მიიღეს დამოუკიდებლობა, გაიზარდა სტუდენტთა რაოდენობა და უმაღლესი განათლება უფრო ფართო ფენებისთვის გახდა ხელმისაწვდომი.
თუმცა, ავტორის შეფასებით, მოგვიანებით გამოიკვეთა ფრაგმენტაციის პრობლემა: პარიზში არსებობდა მრავალი საშუალო ზომის უნივერსიტეტი, მაგრამ არც ერთი მათგანი არ ფლობდა იმ მასშტაბსა და კვლევით პოტენციალს, რომელიც გლობალურ კონკურენციაში ჩართვისთვის იყო საჭირო [4].
სტატიაში აღნიშნულია, რომ პროგრამების დუბლირება და რესურსების დაყოფა აფერხებდა საერთაშორისო ხილვადობას, განსაკუთრებით მედიცინისა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების სფეროში [5].
2010 წლიდან საფრანგეთმა დაიწყო ახალი პოლიტიკა, რომელიც უნივერსიტეტების გაერთიანებასა და ძლიერი კვლევითი ეკოსისტემების შექმნას ემსახურებოდა [6].
ამ პროცესის შედეგად 2018–2020 წლებში ჩამოყალიბდა ახალი ინტეგრირებული უნივერსიტეტები, მათ შორის Sorbonne University, Université Paris Cité და Université Paris-Saclay [7].
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
საერთაშორისო პრაქტიკაში უნივერსიტეტების კონსოლიდაცია და კვლევითი პოტენციალის გაძლიერება ხშირად განიხილება როგორც გლობალური კონკურენტუნარიანობის მთავარი პირობა.
მსოფლიო ბანკის შეფასებით, მსოფლიო კლასის უნივერსიტეტების შექმნა მოითხოვს რესურსების კონცენტრაციას, სტრატეგიულ მმართველობას და კვლევით ინფრასტრუქტურაში ინვესტიციებს [4].
ევროკომისიის ანგარიშებში ასევე ხაზგასმულია, რომ საფრანგეთის მსგავსი „ექსელენსის ინიციატივები“ მიზნად ისახავს უნივერსიტეტების გაერთიანებას და საერთაშორისო პოზიციების გაუმჯობესებას [7].
საქართველოს კონტექსტი (თუ რელევანტურია)
პროფესორ გიორგი ფხაკაძის შეფასებით, პარიზის გამოცდილება საქართველოსთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ქვეყანა დღესაც დგას არჩევანის წინაშე — ბევრი მცირე და სუსტი უნივერსიტეტი თუ რამდენიმე ძლიერი ინსტიტუცია.
ავტორი აღნიშნავს, რომ საქართველოს არ სჭირდება ერთი გიგანტური უნივერსიტეტი, მაგრამ არც ათეულობით სუსტი. მისი აზრით, სახელმწიფოს სჭირდება მცირე რაოდენობის, მაგრამ ძლიერი უნივერსიტეტები მკაფიო პროფილითა და საერთაშორისო ხილვადობით.
საგანმანათლებლო რეფორმების გაშუქება და ანალიზი რეგულარულად ხდება საინფორმაციო პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge-ზე, სადაც მსგავსი საკითხები ფართო საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომ ფორმატში განიხილება.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
პროფესორ გიორგი ფხაკაძის სტატიაში პარიზის მაგალითი წარმოდგენილია როგორც ხანგრძლივი რეფორმის გამოცდილება, რომელმაც აჩვენა, რომ ზედმეტი ფრაგმენტაცია უნივერსიტეტებს ასუსტებს, ხოლო რესურსების გაერთიანება ქმნის ძლიერ აკადემიურ ცენტრებს.
ავტორის შეფასებით, საფრანგეთმა ნახევარ საუკუნეზე მეტი დროის განმავლობაში გაიარა გზა ერთიანი უნივერსიტეტის დაშლიდან კვლავ ძლიერი უნივერსიტეტების ჩამოყალიბებამდე. ეს გამოცდილება, მისი აზრით, შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს საქართველოსთვის უმაღლესი განათლების სისტემის მომავალი განვითარების განსაზღვრისას.
წყაროები
- Verger J. Men of Learning in Europe at the End of the Middle Ages. Notre Dame: University of Notre Dame Press; 1997. https://undpress.nd.edu/
- Prost A. Education, Society and Politics in France since 1945. Paris: Seuil; 1992. https://www.seuil.com/
- Loi n°68-978 du 12 novembre 1968 d’orientation de l’enseignement supérieur. Journal officiel de la République française. https://www.legifrance.gouv.fr/
- Salmi J. The Challenge of Establishing World-Class Universities. Washington DC: World Bank; 2009. https://documents.worldbank.org/
- Musselin C. The Long March of French Universities. London: Routledge; 2017. https://www.routledge.com/
- Ministère de l’Enseignement supérieur et de la Recherche. Programme Investissements d’Avenir. Paris; 2010. https://www.enseignementsup-recherche.gouv.fr/
- European Commission. University alliances and excellence initiatives in France. Brussels; 2021. https://education.ec.europa.eu/
