კალანდა — ქართული ახალი წლის ესთეტიკა, შინაგანი სინათლე და ტრადიციის ძალა
კალანდა არის ქართული ტრადიციული ახალი წელი, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ქართველთა მთავარი დღესასწაული იყო. იგი უფრო ძველი და ღრმა კულტურული ფენომენია, ვიდრე დღევანდელი პირველი იანვრის ახალი წელი და პირდაპირ უკავშირდება ბუნების ციკლს, ოჯახურ ერთობასა და კეთილდღეობის ესთეტიკას. როგორც შინაგანი განახლების რიტუალი, კალანდა იმავე ღირებულებებს იზიარებს, რასაც თანამედროვე ესთეტიკური ფილოსოფია — ჰარმონიას, სინათლესა და წესრიგს, რომლებიც მსგავსად განიხილება ისეთ თემებში, როგორიცაა კანის ყოველდღიური მოვლა, სადაც რეგულარულობა და რიტუალი ქმნის შედეგს.
რა არის კალანდა
სიტყვა „კალანდა“ უკავშირდება ძველ ბერძნულ სიტყვას „კალენდას“, რომელიც თვის პირველ დღეს აღნიშნავდა. საქართველოში ეს ტერმინი გადაიქცა ახალი წლის სახელად და საუკუნეების განმავლობაში აღნიშნავდა წლის ციკლის გადატრიალებას. კალანდა იყო ის მომენტი, როდესაც ხალხური რიტუალები და ქრისტიანული მსოფლმხედველობა ერთიანდებოდა და ქმნიდა ერთიან ესთეტიკურ წესრიგს, რომელშიც ახალი წელი არა მხოლოდ დროის შეცვლა, არამედ ენერგიის განახლება იყო.
ისტორიულად ახალი წელი საქართველოში დეკემბრის ბოლოს ან იანვრის დასაწყისში დგებოდა და სწორედ ამ პერიოდს ეწოდებოდა კალანდა. ეს იყო ზღვარი ძველსა და ახალს შორის — სულიერი გარდატეხის წერტილი.
კალანდა და ბუნების ციკლი
კალანდა პირდაპირ იყო დაკავშირებული მზის მოძრაობასთან. ზამთრის ბუნიობის შემდეგ დღე იწყებს ზრდას, რაც სინათლის დაბრუნებასა და სიბნელის უკანდახევას ნიშნავს. ეს მოვლენა ბუნებრივად აღიქმებოდა სიცოცხლის დაბრუნებად, ახალი ენერგიის დაბადებად და სამყაროს ჰარმონიულ განახლებად.
ქართველი გლეხისთვის ეს სიმბოლოები უკავშირდებოდა მომავალ მოსავალს, ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. სწორედ ამიტომ კალანდა იყო არა მხოლოდ კალენდარული თარიღი, არამედ ბუნების ესთეტიკური აღქმის ნაწილი, რომელიც თანამედროვე თვალით შეგვიძლია შევადაროთ ისეთ კონცეფციებს, როგორიცაა ბუნებრივი კოსმეტიკა, სადაც გარემოსთან თანხვედრა სილამაზის საფუძვლად მიიჩნევა.
მეკვლე — ბედის მატარებელი ფიგურა
კალანდის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პერსონაჟია მეკვლე — პირველი ადამიანი, რომელიც ახალ წელს ოჯახში შედის. მისი ხასიათი, ენერგია და ყოფა განსაზღვრავდა მთელი წლის ბედს. სწორედ ამიტომ მეკვლედ ირჩევდნენ კეთილ, შრომისმოყვარე და წარმატებულ ადამიანს, რომელსაც თან მოჰქონდა პური, ტკბილეული და ხორბალი — სიმრავლისა და ბარაქის ნიშნები.
ეს რიტუალი შეიძლება განვიხილოთ როგორც სოციალური ესთეტიკის ფორმა, სადაც ადამიანის ყოფა და აურა ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ვიზუალური ჰარმონია, რომელიც თანამედროვე სამყაროში გვხვდება ესთეტიკური იმიჯის შექმნის პროცესში.
კალანდის სუფრა როგორც სიმბოლური კომპოზიცია
კალანდის სუფრა უბრალო კვების სივრცე არ იყო. იგი სიმბოლური კომპოზიცია გახლდათ, სადაც თითოეულ პროდუქტს თავისი მნიშვნელობა ჰქონდა. ხორბალი აღნიშნავდა ნაყოფიერებას, თაფლი — ცხოვრების სიტკბოს, კაკალი — სიბრძნეს, ვაშლი — ჯანმრთელობას, ხოლო პური — სიცოცხლეს. ამგვარად სუფრა იქცეოდა სურვილების ვიზუალურ ფორმად, სადაც საკვები ნივთები ერთიან ესთეტიკურ და რიტუალურ სისტემას ქმნიდა.
ეს იდეა ახლოს დგას თანამედროვე წარმოდგენასთან, რომლის მიხედვითაც დეტალები ქმნიან მთლიანობას, როგორც ეს ხდება კანის მოვლის რიტუალებში, სადაც თითოეული ნაბიჯი საერთო შედეგს აყალიბებს.
ცეცხლი და სინათლე კალანდის ღამეს
კალანდის ღამეს ანთებდნენ კერას, სანთლებსა და ჩირაღდნებს. ცეცხლი წმენდდა სახლს და შლიდა უარყოფით ენერგიას, ხოლო სინათლე ნიშნავდა ძველი ბნელი წლის დასრულებას და ახალი ნათელი პერიოდის დაწყებას. ეს რიტუალი შინაგანი და გარე სივრცის გაწმენდას ემსახურებოდა და ქმნიდა სიმშვიდის, სითბოსა და დაცულობის ატმოსფეროს.
ამგვარი სინათლის ესთეტიკა შეიძლება შევადაროთ იმ ფილოსოფიას, რომელიც დგას აღდგენისა და რელაქსის კონცეფციის უკან, სადაც სიმშვიდე და სისუფთავე სილამაზის საფუძვლად მიიჩნევა.
რატომ არის კალანდა დღემდე მნიშვნელოვანი
კალანდა არ არის მხოლოდ წარსულის რელიქვია. იგი კულტურული კოდია, რომელიც გვახსენებს ოჯახურ ერთობას, ბუნებასთან ჰარმონიას, მადლიერებასა და იმედს. თანამედროვე ახალი წელი ხშირად ხმაურიანია და გარეგნულ ბრწყინვალებაზეა ორიენტირებული, მაშინ როდესაც კალანდა გვთავაზობს უფრო შინაგან, თბილ და გააზრებულ გამოცდილებას, რომელიც სილამაზის ფილოსოფიასთან თანხვედრაშია.
შეჯამება
კალანდა არის არა უბრალოდ ძველი ახალი წელი, არამედ ქართული სულის განახლების რიტუალი. იგი აერთიანებს ბუნებას, ოჯახს და სიმბოლურ ესთეტიკას ერთ მთლიანობაში და გვახსენებს, რომ ნამდვილი ახალი წელი იწყება არა მხოლოდ კალენდარში, არამედ ადამიანების გულშიც. სწორედ ამ შინაგან განახლებას ეძებს თანამედროვე ადამიანი ისეთ თემებში, როგორიცაა შინაგანი ჰარმონია, რაც კალანდის ფილოსოფიას დღემდე აქტუალურს ხდის.
წყაროები
Eliade M. The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: Harcourt; 1959.
Dundes A. Folklore Matters. Knoxville: University of Tennessee Press; 1989.
Bächtold-Stäubli H. Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens. Berlin: Walter de Gruyter; 1987.
UNESCO. Intangible Cultural Heritage and Traditional Celebrations. Paris: UNESCO Publishing; 2017.
