შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
აუტისტური სპექტრის აშლილობა ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი ნეიროგანვითარებითი მდგომარეობაა თანამედროვე საზოგადოებაში და მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს როგორც კლინიკური მედიცინის, ისე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის. აუტიზმი არ არის იშვიათი მოვლენა და არც მხოლოდ ინდივიდუალური ოჯახის პრობლემა — იგი დაკავშირებულია განათლების სისტემასთან, შრომის ბაზართან, სოციალური დაცვის პოლიტიკასთან და მოსახლეობის ფსიქიკური ჯანმრთელობის საერთო დონესთან. ადრეული ამოცნობა პირდაპირ უკავშირდება ბავშვის ფუნქციურ შესაძლებლობებს მთელი ცხოვრების განმავლობაში [1].
როდესაც აუტიზმის ნიშნები დროულად ვერ ამოიცნობა, ბავშვი კარგავს განვითარების ყველაზე პლასტიკურ პერიოდს, როდესაც ტვინი განსაკუთრებით კარგად რეაგირებს სწავლებასა და თერაპიაზე. სწორედ ამიტომ ადრეული სკრინინგი და საზოგადოებრივი ცნობიერება არის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა ისეთი პლატფორმებისთვის, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რომლებიც ემსახურებიან სამეცნიერო ცოდნის საზოგადოებამდე მიტანას.
პრობლემის აღწერა
აუტისტური სპექტრის აშლილობა წარმოადგენს ნეიროგანვითარებით მდგომარეობათა ჯგუფს, რომელიც ხასიათდება სოციალური ურთიერთობის, კომუნიკაციისა და ქცევის თავისებურებებით. პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას ადრეული ასაკის ბავშვებში, რადგან სიმპტომები ხშირად შეუმჩნეველი რჩება ან აიხსნება როგორც „ინდივიდუალური ხასიათი“ ან „გვიან განვითარება“.
ქართველი მშობლებისთვის ეს თემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ქვეყანაში ჯერ კიდევ შეზღუდულია ადრეული სკრინინგის პროგრამები და სპეციალიზებული სერვისების ხელმისაწვდომობა. როდესაც დიაგნოზი დასმულია 5–7 წლის ასაკში, ინტერვენციის ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად დაბალია, ვიდრე სამი წლამდე დაწყებული თერაპიის შემთხვევაში [2].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, აუტიზმის დაგვიანებული დიაგნოზი იწვევს განათლების სისტემის გადატვირთვას, შშმ პირების რაოდენობის ზრდას და ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებას.
აუტიზმის 4 ნიშანი, რომელიც შეიძლება ერთ წლამდე ასაკშიც კი შენიშნოთ:
- თვალის კონტაქტის ნაკლებობა
- სახელზე რეაგირების ნაკლებობა;
- მშობლებთან თბილი ემოციური კონტაქტის ნაკლებობა;
- თვისებები სენსორულ სფეროში: ბავშვს უყვარს მხოლოდ გარკვეული საკვების ჭამა, მგრძნობიარეა ხმაურის, ტანსაცმლის მიმართ, არ უყვარს შეხება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
აუტისტური სპექტრის აშლილობა ვითარდება ტვინის ნეირონული ქსელების არატიპური ფორმირების შედეგად. თანამედროვე ნეირომეცნიერება მიუთითებს, რომ სინაფსური კავშირების რეგულაციის დარღვევა იწვევს ინფორმაციის დამუშავების განსხვავებულ გზებს [3].
გენეტიკური ფაქტორები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. დღემდე იდენტიფიცირებულია ასზე მეტი გენი, რომლებიც ზრდის აუტიზმის რისკს [4]. თუმცა გენეტიკა არ მოქმედებს იზოლირებულად — გარემო ფაქტორები, მათ შორის ორსულობის დროს ინფექციები, პრეეკლამფსია, ნაადრევი მშობიარობა და ზოგიერთი მედიკამენტი, შეიძლება იმოქმედოს ნეიროგანვითარებაზე [5].
კლინიკურად აუტიზმი გამოიხატება სოციალური კომუნიკაციის სირთულით, თვალის კონტაქტის ნაკლებობით, ენის განვითარების შეფერხებით, განმეორებითი ქცევებითა და სენსორული მგრძნობელობით. თერაპია არ არის განკურნება, მაგრამ ქცევითი და საგანმანათლებლო ინტერვენციები მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს დამოუკიდებლობასა და ცხოვრების ხარისხს [6].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველი ასი ბავშვიდან დაახლოებით ერთი აუტისტური სპექტრის აშლილობით ცხოვრობს [1]. შეერთებულ შტატებში დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის შეფასებით, გავრცელება უკვე შეადგენს 1 ბავშვი 36-ზე [2].
კვლევები აჩვენებს, რომ სამი წლამდე დაწყებული ინტერვენცია ორჯერ ზრდის ენობრივი და სოციალური უნარების გაუმჯობესების ალბათობას [6]. ეს ნიშნავს, რომ ადრეული ამოცნობა პირდაპირი ინვესტიციაა ბავშვის მომავალში და საზოგადოების ეკონომიკურ მდგრადობაში.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია აუტიზმს განიხილავს როგორც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრიორიტეტს და რეკომენდაციას იძლევა უნივერსალური სკრინინგის ჩატარებაზე 18 და 24 თვის ასაკში [1].
აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტი და წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, მათ შორის The Lancet და BMJ, ადასტურებენ, რომ ინტენსიური ქცევითი თერაპია ამცირებს ფუნქციურ შეზღუდვებს და ზრდის დამოუკიდებლობის დონეს [6,7].
ევროპის ქვეყნებში აუტიზმის ადრეული დიაგნოზი ინტეგრირებულია პირველადი ჯანდაცვის სისტემაში და ოჯახის ექიმებს აქვთ სპეციალური ტრენინგი რისკის ნიშნების ამოსაცნობად.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში აუტისტური სპექტრის აშლილობის დიაგნოსტიკა და მართვა კვლავ განვითარების პროცესშია. მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს სპეციალიზებული ცენტრები, მათი გეოგრაფიული და ფინანსური ხელმისაწვდომობა შეზღუდულია.
აკადემიური სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სამეცნიერო ცოდნის გავრცელებაში, ხოლო ხარისხისა და სერვისების სტანდარტიზაციისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
ეროვნული სკრინინგის პროგრამების არარსებობა იწვევს იმას, რომ დიაგნოზი ხშირად იგვიანებს, რაც ზრდის როგორც ინდივიდუალურ, ისე სისტემურ ხარჯებს.
მითები და რეალობა
მითი: აუტიზმი გამოწვეულია ცუდი აღზრდით.
რეალობა: აუტიზმი ნეირობიოლოგიური მდგომარეობაა და არ უკავშირდება მშობლების ქცევას [3].
მითი: აუტიზმის მქონე ადამიანები ვერ სწავლობენ.
რეალობა: ბევრი მათგანი გამოირჩევა განსაკუთრებული უნარებით მათემატიკაში, მუსიკაში და ვიზუალურ ანალიზში [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: როდის უნდა მოხდეს პირველი სკრინინგი?
პასუხი: 18–24 თვის ასაკში, ოჯახის ექიმის ან პედიატრის მიერ [1].
კითხვა: შესაძლებელია თუ არა სრულად განკურნება?
პასუხი: არა, მაგრამ შესაძლებელია სიმპტომების მნიშვნელოვნად შემცირება და ფუნქციური უნარების გაუმჯობესება [6].
კითხვა: უნდა მივიყვანო თუ არა ბავშვი სპეციალისტთან, თუ ეჭვი მაქვს?
პასუხი: დიახ, რაც უფრო ადრე, მით უკეთესი პროგნოზი.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
აუტისტური სპექტრის აშლილობა არ არის იშვიათი და არც განაჩენი. იგი წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გამოწვევას, რომელიც საჭიროებს ადრეულ სკრინინგს, ხარისხიან სერვისებს და საზოგადოების განათლებას. საქართველოსთვის პრიორიტეტი უნდა იყოს ხელმისაწვდომი დიაგნოსტიკა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული თერაპია, რათა თითოეულ ბავშვს მიეცეს განვითარების მაქსიმალური შანსი.
წყაროები
- World Health Organization. Autism. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism
- Centers for Disease Control and Prevention. Data and Statistics on Autism Spectrum Disorder. https://www.cdc.gov/autism/data
- Lord C, et al. Autism spectrum disorder. Lancet. 2020;395(10242):508–520. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)31138-1
- Geschwind DH, State MW. Gene hunting in autism spectrum disorder. Nat Neurosci. 2015;18:1281–1288. https://www.nature.com/articles/nn.4102
- Modabbernia A, et al. Environmental risk factors for autism. Mol Psychiatry. 2017;22:20–30. https://www.nature.com/articles/mp201616
- Rogers SJ, Vismara LA. Evidence-based comprehensive treatments for early autism. J Clin Child Adolesc Psychol. 2008;37(1):8–38. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18444052
- Happe F, Frith U. The beautiful otherness of the autistic mind. Philos Trans R Soc Lond B. 2009;364:1345–1350. https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstb.2009.0009
