საკვების ეტიკეტზე მითითებული წარწერა „უშაქრო“ ხშირად აღიქმება როგორც ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხო არჩევანის გარანტია, თუმცა თანამედროვე კვებითი ქიმიისა და მეტაბოლური კვლევების ფონზე ეს ინტერპრეტაცია ყოველთვის ზუსტი არ არის.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანი ხდება მომხმარებლის ინფორმირებულობა იმაზე, რომ პროდუქტის სახელწოდება და რეალური ბიოქიმიური ეფექტი შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავდებოდეს. განსაკუთრებით აქტუალურია ეს საკითხი იმ პირობებში, როდესაც იზრდება ცილოვანი დანამატებისა და ე.წ. „ფიტნეს პროდუქტების“ მოხმარება.
პრობლემის აღწერა
ბოლო წლებში ბაზარზე მნიშვნელოვნად გაიზარდა „უშაქრო“, „დიეტური“ და „ცილოვანი“ პროდუქტების ასორტიმენტი. მომხმარებლები, მათ შორის ფიზიკურად აქტიური ადამიანები და დიაბეტის მქონე პირები, ხშირად ირჩევენ ასეთ პროდუქტებს შაქრის შემცირების ან წონის კონტროლის მიზნით. თუმცა ეტიკეტზე შაქრის არყოფნა ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ პროდუქტი არ ახდენს გავლენას სისხლში გლუკოზის დონეზე.
საკვების ტექნოლოგიაში ფართოდ გამოიყენება მალტოდექსტრინი, სიმინდის სიროფი და სხვა ნახშირწყლოვანი დანამატები, რომლებიც შეიძლება არ იყოს კლასიფიცირებული როგორც „შაქარი“, თუმცა ორგანიზმში სწრაფად გარდაიქმნება გლუკოზად. მომხმარებლისთვის ეს განსხვავება ხშირად შეუმჩნეველია, რადგან დასახელება არ ასოცირდება ტრადიციულ შაქართან.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დიაბეტის, სიმსუქნისა და მეტაბოლური სინდრომის გავრცელების ფონზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მალტოდექსტრინი წარმოადგენს პოლისაქარიდს, რომელიც მიიღება სახამებლის ჰიდროლიზის გზით. მიუხედავად იმისა, რომ ტექნიკურად იგი არ არის „შაქარი“, მისი გლიკემიური ინდექსი ხშირად მაღალია და ზოგ შემთხვევაში აღემატება სუფრის შაქრის მაჩვენებელს [1]. გლიკემიური ინდექსი ასახავს, რამდენად სწრაფად ზრდის კონკრეტული საკვები სისხლში გლუკოზის დონეს.
კლინიკური კვლევები მიუთითებს, რომ მაღალი გლიკემიური ინდექსის მქონე პროდუქტები იწვევს სწრაფ გლუკოზურ პიკს, რასაც მოჰყვება ინსულინის ინტენსიური გამოყოფა. გრძელვადიან პერსპექტივაში ასეთი მეტაბოლური რყევები შეიძლება ასოცირდებოდეს ინსულინრეზისტენტობის განვითარებასთან [2].
გარდა გლუკოზური ეფექტისა, არსებობს მონაცემები, რომ მალტოდექსტრინი შესაძლოა გავლენას ახდენდეს ნაწლავის მიკრობიოტაზე. ზოგიერთი ექსპერიმენტული კვლევა მიუთითებს, რომ მისი ჭარბი მოხმარება შეიძლება ასოცირდებოდეს ნაწლავის ბარიერის ფუნქციის ცვლილებებთან და ანთებითი პროცესების გაძლიერებასთან [3]. თუმცა საჭიროა დამატებითი მაღალი ხარისხის კლინიკური კვლევები ამ ასოციაციების დასადასტურებლად.
სიმინდის სიროფი, განსაკუთრებით ფრუქტოზისა და გლუკოზის შემცველი ფორმები, ასევე აქტიურად გამოიყენება „დიეტურ“ ან „დიაბეტურ“ პროდუქტებში. მიუხედავად იმისა, რომ ეტიკეტზე შეიძლება არ იყოს მითითებული როგორც „შაქარი“, მისი მეტაბოლური ეფექტი მსგავსია — იგი ზრდის სისხლში გლუკოზის დონეს და გავლენას ახდენს ლიპიდურ ცვლაზე [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს თავისუფალი შაქრების მოხმარების შემცირებას დღიური ენერგიის მიღების 10%-ზე ნაკლებ დონემდე, ხოლო სასურველია 5%-მდე შემცირება [5]. ეს რეკომენდაცია ეფუძნება კბილის კარიესის, სიმსუქნისა და მეტაბოლური დაავადებების რისკის შემცირების მიზანს.
მაღალი გლიკემიური დატვირთვის მქონე დიეტა ასოცირდება ტიპი 2 დიაბეტის გაზრდილ რისკთან [2]. დიაბეტის საერთაშორისო ფედერაციის მონაცემებით, მსოფლიოში მილიონობით ადამიანი ცხოვრობს დიაბეტით, და დაავადების პრევენციისთვის მნიშვნელოვანია კვებითი ჩვევების კორექცია [6].
მნიშვნელოვანია განვმარტოთ, რომ „უშაქრო“ პროდუქტი შეიძლება არ შეიცავდეს დამატებულ სუფრის შაქარს, მაგრამ შეიცავდეს სხვა სწრაფად მონელებად ნახშირწყლებს, რომლებიც მეტაბოლურად ანალოგიურ ეფექტს იძლევა.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო რეგულატორები, მათ შორის ევროპის სურსათის უვნებლობის ორგანო და ამერიკის სურსათისა და მედიკამენტების ადმინისტრაცია, განსაზღვრავენ ეტიკეტირების წესებს, თუმცა მომხმარებლის ინფორმირებულობა მაინც გადამწყვეტ ფაქტორად რჩება.
ჯანდაცვის ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ, რომ პროდუქტების შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს სრულ შემადგენლობას და არა მხოლოდ მარკეტინგულ წარწერებს. მაღალი გლიკემიური ინდექსის მქონე დანამატები შესაძლოა არ ეწოდებოდეს „შაქარი“, თუმცა მათი ფიზიოლოგიური ეფექტი მნიშვნელოვანია დიაბეტის და მეტაბოლური დარღვევების მქონე პირებისთვის [1][4].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში იზრდება „ფიტნეს“ და ცილოვანი პროდუქტების მოხმარება, განსაკუთრებით ახალგაზრდებსა და ფიზიკურად აქტიურ ჯგუფებში. ამასთანავე, დიაბეტის გავრცელება წარმოადგენს მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ გამოწვევას. ამიტომ აუცილებელია, რომ მომხმარებელმა ყურადღება მიაქციოს პროდუქტის სრულ შემადგენლობას.
პროფესიული და აკადემიური დისკუსია მსგავს საკითხებზე ხელმისაწვდომია სამედიცინო სივრცეებში, მათ შორის https://www.gmj.ge, სადაც განიხილება კვებითი ფაქტორების გავლენა მეტაბოლურ ჯანმრთელობაზე. ხარისხის სტანდარტებისა და სერტიფიკაციის საკითხები, რომლებიც დაკავშირებულია პროდუქტის უსაფრთხოებასთან, ასევე მნიშვნელოვანია და შესაბამისი ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.certificate.ge.
სანდო და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge-ზე, ხელს უწყობს მომხმარებლის ცნობიერების ამაღლებას და არასწორი ინტერპრეტაციების შემცირებას.
მითები და რეალობა
მითი: თუ პროდუქტს აწერია „უშაქრო“, იგი არ ზრდის სისხლში გლუკოზას.
რეალობა: ზოგიერთი ნახშირწყლოვანი დანამატი, როგორიცაა მალტოდექსტრინი, სწრაფად გარდაიქმნება გლუკოზად და შეიძლება მნიშვნელოვნად გაზარდოს გლიკემია.
მითი: „დიაბეტური“ პროდუქტი ავტომატურად უსაფრთხოა დიაბეტის მქონე პირებისთვის.
რეალობა: ასეთი პროდუქტებიც შეიძლება შეიცავდეს სწრაფად მონელებად ნახშირწყლებს, ამიტომ აუცილებელია ეტიკეტის დეტალური წაკითხვა.
მითი: ცილოვანი პროდუქტი ყოველთვის მეტაბოლურად ნეიტრალურია.
რეალობა: ცილოვანი პროდუქტი შეიძლება შეიცავდეს დამატებულ ნახშირწყლებს, რომლებიც გავლენას ახდენს გლიკემიურ პასუხზე.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა მალტოდექსტრინი შაქარი?
ქიმიურად იგი პოლისაქარიდია, თუმცა ორგანიზმში სწრაფად იშლება გლუკოზად და აქვს მაღალი გლიკემიური ინდექსი.
უნდა აირიდოს თუ არა „უშაქრო“ პროდუქტები?
აუცილებელია მათი შემადგენლობის შეფასება. ყველა „უშაქრო“ პროდუქტი არ არის მეტაბოლურად ერთნაირი.
როგორ შევაფასოთ პროდუქტის რეალური გავლენა?
სასურველია ყურადღება მიექცეს ნახშირწყლების საერთო რაოდენობას, გლიკემიურ დატვირთვას და დამატებული დანამატების ტიპს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
საკვების ეტიკეტზე არსებული წარწერა ყოველთვის არ ასახავს პროდუქტის მეტაბოლურ ეფექტს. „უშაქრო“ არ ნიშნავს გლიკემიურად ნეიტრალურს, და ზოგიერთი დანამატი შეიძლება ორგანიზმში იმავე ბიოქიმიურ პროცესებს ააქტიურებდეს, რაც სუფრის შაქარს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის პრიორიტეტულია მომხმარებლის განათლება, ეტიკეტირების სწორი ინტერპრეტაცია და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებები. მეტაბოლური ჯანმრთელობის დაცვა მოითხოვს არა მხოლოდ მარკეტინგული წარწერების, არამედ პროდუქტის სრული შემადგენლობის გააზრებას.
წყაროები
- Livesey G. Low-glycaemic diets and health: implications for glycaemic index. Am J Clin Nutr. 2002;76(1):266S–273S. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12081854/
- Augustin LSA, Kendall CWC, Jenkins DJA, et al. Glycemic index, glycemic load and glycemic response: an international scientific consensus. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2015;25(9):795–815. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26239984/
- Nickerson KP, McDonald C. Crohn’s disease-associated adherent-invasive Escherichia coli adhesion is enhanced by exposure to the ubiquitous dietary polysaccharide maltodextrin. PLoS One. 2012;7(12):e52132. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23251696/
- Bray GA, Nielsen SJ, Popkin BM. Consumption of high-fructose corn syrup in beverages may play a role in the epidemic of obesity. Am J Clin Nutr. 2004;79(4):537–543. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15051594/
- World Health Organization. Guideline: Sugars intake for adults and children. 2015. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/publications/i/item/9789241549028
- International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas. ხელმისაწვდომია: https://diabetesatlas.org/
