საქართველოს პარლამენტში სასურსათო პროდუქციის, მედიკამენტებისა და საწვავის ფასწარმოქმნის სტრუქტურის შემსწავლელი დროებითი საგამოძიებო კომისიის მორიგ სხდომაზე საცალო სავაჭრო ქსელების წარმომადგენლებმა განაცხადეს, რომ მოთხოვნის საფუძველზე საკვებ პროდუქტებზე ფასების შემცირება პრაქტიკულად შეუძლებელია. დისკუსია გაიმართა იმ დროს, როდესაც კომისია იკვლევს, როგორ ყალიბდება ფასები ძირითად სამომხმარებლო პროდუქტებზე. სხდომაზე სავაჭრო ქსელ „ზღაპარის“ დირექტორმა თამარ უდესიანმა აღნიშნა, რომ კონკრეტულ პროდუქტებზე ფასის 10 პროცენტით შემცირება გრძელვადიან პერიოდში შეუძლებელია, რადგან აღნიშნულ საქონელზე ქსელებს დამატებითი ფასნამატი პრაქტიკულად არ აქვთ.
მოვლენების აღწერა
საქართველოს პარლამენტში მოქმედი დროებითი საგამოძიებო კომისიის სხდომაზე, სადაც მცირე და საშუალო ზომის საცალო სავაჭრო ქსელების წარმომადგენლებს უსმენდნენ, ფრაქცია „საქართველოსთვის“ წევრმა დეპუტატმა დაჯი კოვზირიძემ სტუმრებს ჰკითხა, შეძლებდნენ თუ არა კომისიის მოთხოვნის შემთხვევაში გარკვეულ პროდუქტებზე ფასების შემცირებას.
დეპუტატმა მაგალითისთვის ჩამოთვალა რამდენიმე ძირითადი საკვები პროდუქტი — რძე, კვერცხი, წიწიბურა, შაქარი და მაკარონი — და იკითხა, შესაძლებელი იქნებოდა თუ არა მათი ფასის დაახლოებით 10 პროცენტით შემცირება მოკლე ვადაში.
სავაჭრო ქსელ „ზღაპარის“ დირექტორის, თამარ უდესიანის განცხადებით, ასეთი გადაწყვეტილების მიღება პრაქტიკულად შეუძლებელია. მისი თქმით, მსგავსი ნაბიჯი შესაძლოა მხოლოდ ძალიან მოკლე პერიოდში განხორციელდეს, თუმცა ეს ვერ გახდება გრძელვადიანი პრაქტიკა.
უდესიანმა განმარტა, რომ ჩამოთვლილ პროდუქტებზე ქსელების მხრიდან ფასნამატი არ არის მაღალი და ზოგ შემთხვევაში, მისი შეფასებით, ასეთი პროდუქცია მინიმალური მოგებით ან თითქმის მოგების გარეშე იყიდება.
დისკუსიისას კიდევ ერთი საცალო ქსელის — „გუდვილის“ — გენერალურმა დირექტორმა გიორგი ხაბაშვილმა აღნიშნა, რომ ბიზნესის საქმიანობის ლოგიკა არ გულისხმობს ფასების ადმინისტრაციულ შემცირებას მხოლოდ მოთხოვნის საფუძველზე.
მისი თქმით, ფასები ფორმირდება სხვადასხვა ეკონომიკური ფაქტორის გავლენით და მათი ცვლილება მხოლოდ ერთიანი გადაწყვეტილებით არ ხდება.
კომისიის წევრმა ნინო წილოსანმა ბიზნესის წარმომადგენლებს უპასუხა, რომ პარლამენტის საქმიანობაც არ ეფუძნება მხოლოდ მოთხოვნებს. მისი თქმით, საკანონმდებლო ორგანო იღებს კანონებსა და რეგულაციებს, რომლებიც საბოლოოდ განსაზღვრავს ეკონომიკური პროცესების რეგულირების ჩარჩოს.
დისკუსიაში ჩაერთო კომისიის თავმჯდომარე შოთა ბერეკაშვილიც, რომელმაც აღნიშნა, რომ ფასწარმოქმნის ჯაჭვის შესწავლის პროცესში უკვე გამოვლინდა გარკვეული პრობლემები. მისი თქმით, კომისიას აქვს სისტემური ხედვა, რომლის მიხედვითაც შესაძლებელია ფასების სტრუქტურაში გარკვეული კორექციების განხორციელება.
კონტექსტი და ფონი
საქართველოს პარლამენტში შექმნილი დროებითი საგამოძიებო კომისიის მიზანია შეისწავლოს სასურსათო პროდუქციის, მედიკამენტებისა და საწვავის ფასების ფორმირების მექანიზმი. კომისია ცდილობს გაარკვიოს, როგორ ნაწილდება ხარჯები წარმოების, იმპორტის, დისტრიბუციისა და საცალო ვაჭრობის სხვადასხვა ეტაპზე.
ბოლო წლებში საქართველოში ფასების ზრდა ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სოციალურ და ეკონომიკურ თემად იქცა. ძირითადი სამომხმარებლო პროდუქტების ღირებულების ცვლილება გავლენას ახდენს როგორც მოსახლეობის ყოველდღიურ ხარჯებზე, ასევე ბიზნესის საქმიანობაზე.
სწორედ ამ მიზეზით პარლამენტში გადაწყდა სპეციალური კომისიის შექმნა, რომელიც დეტალურად შეისწავლის ფასების ფორმირების პროცესს და განსაზღვრავს, რა ფაქტორები მოქმედებს საბოლოო ფასზე.
კომისიის სამუშაო პროცესი ეტაპობრივად მიმდინარეობს. პირველ ეტაპზე კომისიის წევრებმა მოუსმინეს სხვადასხვა საკვები პროდუქტის მწარმოებლებს, მათ შორის კვერცხის, რძის, ხორცპროდუქტების, ხილ-ბოსტნეულის, წვენების, ჯემების, პურისა და ტკბილეულის მწარმოებლებს.
შემდგომ ეტაპზე კომისიამ მოისმინა იმპორტიორ-დისტრიბუტორები, რომელთა წლიური ბრუნვა 100 მილიონ ლარზე ნაკლებია, ხოლო მოგვიანებით — მსხვილი სადისტრიბუციო კომპანიების წარმომადგენლები.
ამ ეტაპზე განხილვის პროცესში ჩართული არიან საცალო სავაჭრო ქსელები, რომლებიც პროდუქციის მიწოდების ჯაჭვის საბოლოო რგოლს წარმოადგენენ.
ეკონომიკური პროცესების შესახებ დამატებითი ინფორმაცია პერიოდულად ქვეყნდება ქართულ საინფორმაციო სივრცეშიც, მათ შორის პლატფორმაზე https://www.sheniambebi.ge, სადაც განიხილება ეკონომიკური და სოციალური თემები.
დეტალები და ფაქტები
სხდომაზე გამართული დისკუსიის ერთ-ერთი მთავარი საკითხი იყო საცალო ქსელების ფასნამატის მოცულობა და ის ფაქტორები, რომლებიც გავლენას ახდენს პროდუქციის საბოლოო ფასზე.
თამარ უდესიანის განცხადებით, დეპუტატის მიერ ჩამოთვლილ პროდუქტებზე — როგორიცაა რძე, კვერცხი, წიწიბურა, შაქარი და მაკარონი — საცალო ქსელების ფასნამატი ხშირად მინიმალურია. მისი თქმით, სწორედ ამიტომ შეუძლებელია ფასის მნიშვნელოვანი შემცირება გრძელვადიან პერიოდში.
უდესიანმა აღნიშნა, რომ თუ მსგავსი მოთხოვნა პრინციპული იქნებოდა, გარკვეული მოკლევადიანი ნაბიჯი შესაძლოა განხორციელდეს, თუმცა ეს მხოლოდ რამდენიმე დღით იქნებოდა შესაძლებელი და არ იქნებოდა ეკონომიკურად მდგრადი.
„რის ხარჯზე წარმოგიდგენიათ აღნიშნული? თუ ეს პრინციპული მოთხოვნაა, რაღაც მოკლე ვადაში შესაძლებელია მხოლოდ მოთხოვნის საფუძველზე და შესაძლებელია ორი-სამი დღე. გრძელ ვადაში აღნიშნულის გაკეთება, რა თქმა უნდა, შეუძლებელია,“ — განაცხადა მან კომისიის სხდომაზე.
მისივე თქმით, აღნიშნულ პროდუქტებზე ქსელებს მაღალი ფასნამატი არ აქვთ და ზოგ შემთხვევაში პროდუქცია პრაქტიკულად თვითღირებულებასთან ახლოს ფასში იყიდება.
„გუდვილის“ გენერალურმა დირექტორმა გიორგი ხაბაშვილმა დისკუსიის დროს აღნიშნა, რომ ფასების ადმინისტრაციული შემცირება ბიზნესის ჩვეულებრივ პრაქტიკას არ შეესაბამება.
მისი განცხადებით, ეკონომიკაში ფასები ყალიბდება ბაზრის მექანიზმების საფუძველზე და არა მხოლოდ მოთხოვნის ან ადმინისტრაციული გადაწყვეტილების შედეგად.
კომისიის წევრმა ნინო წილოსანმა საპასუხოდ აღნიშნა, რომ პარლამენტი გადაწყვეტილებებს იღებს კანონებისა და რეგულაციების ფორმით, რაც საბოლოოდ შეიძლება გავლენას ახდენდეს ეკონომიკურ გარემოზე.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
ეკონომიკურ პოლიტიკაში ფასების რეგულირების საკითხი მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში განიხილება. საერთაშორისო ეკონომიკური ორგანიზაციები აღნიშნავენ, რომ ფასების ფორმირება ძირითადად ბაზრის მექანიზმებზეა დამოკიდებული, თუმცა გარკვეულ შემთხვევაში სახელმწიფო რეგულაციებიც გამოიყენება [1].
სურსათის ბაზრის კვლევები აჩვენებს, რომ საცალო ვაჭრობის სექტორში ფასნამატი ხშირად დამოკიდებულია ლოგისტიკურ ხარჯებზე, დისტრიბუციაზე, შენახვის პირობებზე და სხვა საოპერაციო ხარჯებზე [2].
სხვადასხვა ქვეყანაში სახელმწიფო ზოგჯერ მიმართავს დროებით რეგულაციებს ან საგანგებო ზომებს, განსაკუთრებით ეკონომიკური კრიზისის ან ინფლაციის მაღალი მაჩვენებლის პერიოდში. თუმცა ეკონომისტები აღნიშნავენ, რომ მსგავსი ნაბიჯები ხშირად დროებითია და გრძელვადიან პერსპექტივაში ფასები კვლავ ბაზრის მოთხოვნა-მიწოდების პრინციპით ყალიბდება.
ევროპის ქვეყნებში სურსათის ფასების მონიტორინგი ხშირად ხორციელდება კონკურენციის სააგენტოების ან სპეციალური მარეგულირებელი ორგანოების მიერ, რომლებიც აკვირდებიან ბაზარზე შესაძლო კარტელურ შეთანხმებებსა და არაკონკურენტულ პრაქტიკებს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ფასების რეგულირების საკითხი ძირითადად კონკურენციის პოლიტიკისა და ბაზრის მონიტორინგის ინსტრუმენტებით განიხილება. ეკონომიკური პოლიტიკის ფარგლებში სახელმწიფო უწყებები სწავლობენ ბაზრის სტრუქტურას და ცდილობენ უზრუნველყონ კონკურენტული გარემო.
პარლამენტში შექმნილი დროებითი საგამოძიებო კომისია სწორედ ამ პროცესის ნაწილია. მისი მიზანია გაარკვიოს, არსებობს თუ არა ფასების ფორმირების პროცესში ისეთი ფაქტორები, რომლებიც კონკურენციას ზღუდავს ან ბაზრის სტრუქტურას მნიშვნელოვნად ცვლის.
კომისიის თავმჯდომარის განცხადებით, ფასწარმოქმნის ჯაჭვის შესწავლის პროცესში უკვე გამოიკვეთა გარკვეული პრობლემები, რის საფუძველზეც მიმდინარეობს სისტემური მიდგომის შემუშავება.
ამ პროცესის დასრულების შემდეგ მოსალოდნელია ანგარიშის წარმოდგენა, სადაც შეფასდება ბაზრის სტრუქტურა და შესაძლო ცვლილებები.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის სხდომაზე გამართული დისკუსია ასახავს ეკონომიკური პოლიტიკისა და ბაზრის მექანიზმების ურთიერთქმედებას. საცალო სავაჭრო ქსელების წარმომადგენლები აღნიშნავენ, რომ ძირითადი საკვები პროდუქტების ფასის ადმინისტრაციული შემცირება პრაქტიკულად შეუძლებელია, რადგან ფასები უკვე მინიმალური ფასნამატით ყალიბდება.
კომისიის წევრების განცხადებით, ფასების ფორმირების პროცესის სრულად შესწავლა საშუალებას მისცემს სახელმწიფო ინსტიტუტებს უკეთ გააანალიზონ ბაზრის სტრუქტურა და ეკონომიკური პროცესები.
ფასწარმოქმნის ჯაჭვის კვლევა ამ ეტაპზე კვლავ გრძელდება, ხოლო საბოლოო შედეგები, სავარაუდოდ, კომისიის მუშაობის დასრულების შემდეგ გახდება ცნობილი.
წყაროები
- World Bank. Food price dynamics and market structures.
https://www.worldbank.org - OECD. Food supply chain and retail price formation.
https://www.oecd.org
