საცალო ვაჭრობის სექტორში კონკურენციის პირობებზე მიმდინარე დისკუსიის ფონზე, საქართველოში მოქმედი სავაჭრო ქსელებისა და დისტრიბუტორების ურთიერთობის შესახებ ახალი შეფასებები გაჟღერდა. საცალო ქსელ „უნივერსამის“ დამფუძნებელი იოსებ ღუდუშაური აცხადებს, რომ ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა არის დისტრიბუტორების მიერ მაღაზიებისთვის შეთავაზებული მაღალი ფინანსური ბონუსები — ე.წ. „ქეშბექი“, რომელიც ხშირად კონკურენტი პროდუქციის გაყვანის სანაცვლოდ გაიცემა. მისი შეფასებით, აღნიშნული პრაქტიკა გავლენას ახდენს ბაზარზე კონკურენციის პირობებზე და შესაძლოა პროდუქციის არჩევანის მრავალფეროვნებაც შეზღუდოს.
მოვლენების აღწერა
„უნივერსამის“ დამფუძნებელმა იოსებ ღუდუშაურმა საცალო ბაზარზე არსებული პრაქტიკის შესახებ საუბრისას აღნიშნა, რომ დისტრიბუტორები ხშირად სავაჭრო ქსელებს კონკურენტი პროდუქციის ჩამოშლის სანაცვლოდ მნიშვნელოვან ფინანსურ ბონუსებს სთავაზობენ. მისი თქმით, მსგავსი შეთავაზებები გავლენას ახდენს იმაზე, თუ რომელი პროდუქცია აღმოჩნდება საბოლოოდ მაღაზიების თაროებზე.
ღუდუშაურის განმარტებით, პრაქტიკაში შესაძლებელია ისეთი სიტუაცია, როდესაც სავაჭრო ქსელს კონკრეტული ბრენდის პროდუქციის გაყვანის სანაცვლოდ მაღალი ფინანსური ბონუსი ან ფასდაკლება შესთავაზონ. მისი თქმით, ასეთი შეთავაზებები კონკურენციის პირობებს ცვლის, რადგან მცირე ქსელებისთვის მსგავსი ფასდაკლებების პირობებში კონკურენცია რთულდება.
მისი თქმით, მომხმარებელს შეიძლება მოუწიოს სხვადასხვა მაღაზიაში შესვლა იმისთვის, რომ იმ პროდუქციის სრული არჩევანი იპოვოს, რომელიც ერთ კონკრეტულ ქსელში აღარ არის წარმოდგენილი.
კონტექსტი და ფონი
საცალო ბაზრის ფუნქციონირების საკითხი აქტუალური გახდა მას შემდეგ, რაც საქართველოს ხელისუფლებამ სურსათის ფასების ზრდასთან დაკავშირებით დამატებითი პოლიტიკური და ინსტიტუციური ყურადღება გაამახვილა. პრემიერ-მინისტრმა ირაკლი კობახიძემ 2026 წლის დასაწყისში სურსათის მაღალი ფასების საკითხზე სპეციალური პოლიტიკური კამპანია წამოიწყო.
ამ პროცესის ფარგლებში შეიქმნა პარლამენტის სპეციალური კომისია, რომელიც სხვადასხვა სექტორის წარმომადგენლებს უსმენს და ცდილობს დაადგინოს, რა ფაქტორები ახდენს გავლენას სურსათის ფასების ფორმირებაზე.
საპარლამენტო კომისიამ პირველი სხდომა 11 თებერვალს გამართა. შეხვედრაზე კომისიის წევრებმა რძისა და რძის პროდუქტების, კვერცხისა და ხორცპროდუქტების მწარმოებლებს მოუსმინეს. მოგვიანებით, 13 თებერვალს, განხილვა შეეხო ადგილობრივი ხილისა და ბოსტნეულის, ასევე წვენებისა და ჯემების ბაზარს.
შემდგომი შეხვედრები გაიმართა ადგილობრივი კვების პროდუქტების მწარმოებლებთან და დისტრიბუტორებთან. ერთ-ერთი ბოლო შეხვედრა 5 მარტს შედგა, სადაც კომისიამ სწორედ დისტრიბუციის სექტორის წარმომადგენლების პოზიციები მოისმინა.
კომისიის სხდომებზე სხვადასხვა სექტორის წარმომადგენლები აღნიშნავდნენ, რომ პროდუქციის საბოლოო ფასზე გავლენას ახდენს საცალო ქსელების მიერ დაწესებული სხვადასხვა გადასახადი და სავაჭრო პირობები.
დეტალები და ფაქტები
იოსებ ღუდუშაურის თქმით, საცალო ბაზარზე კონკურენცია ხშირად ფინანსური შეთავაზებების საფუძველზე ყალიბდება. მაგალითად, მისი განცხადებით, შესაძლებელია ისეთი სიტუაცია, როდესაც ერთი სასმელის მწარმოებელი ქსელს სთავაზობს კონკურენტი პროდუქციის ამოღებას და სანაცვლოდ 50%-იან ფასდაკლებას.
მისი განმარტებით, თუ პროდუქტის თვითღირებულება დაახლოებით 1.5 ლარია და ის ქსელს ოთხ ლარად მიეწოდება, 50%-იანი ფასდაკლების შემთხვევაში იგივე პროდუქტი დაახლოებით ორ ლარად შეიძლება გაიყიდოს. ამ პირობებში ქსელს შეუძლია პროდუქტის უფრო დაბალ ფასად გაყიდვა, რაც სხვა მომწოდებლებისთვის კონკურენციას ართულებს.
ღუდუშაურის თქმით, მსგავსი მიდგომა ვრცელდება ასევე სასაქონლო ერთეულების რაოდენობის განსაზღვრაზეც, ე.წ. SKU-ებზე. მისი თქმით, სავაჭრო ქსელებს თაროებზე პროდუქციის შეზღუდული რაოდენობის განთავსების შესაძლებლობა აქვთ და არჩევანი ხშირად იმ კომპანიების სასარგებლოდ კეთდება, რომლებიც უფრო დიდ ფინანსურ ბონუსებს სთავაზობენ.
მისი განცხადებით, მაგალითად, თუ მაღაზიას მხოლოდ ორი სახეობის კარაქის განთავსება შეუძლია, ახალი მომწოდებელი შესაძლოა ქსელს ფინანსურ შეთავაზებას სთავაზობდეს, რათა კონკურენტი პროდუქცია ჩანაცვლდეს.
ღუდუშაურის თქმით, მსგავსი პრაქტიკა ალკოჰოლური სასმელების ბაზარზეც ვრცელდება. მისი შეფასებით, თეორიულად მაღაზიაში შესაძლოა 30–40 დასახელების არაყი იყოს საკმარისი, თუმცა მცირე ქსელებში ხშირად გაცილებით მეტი — 200–300 სახეობის პროდუქცია გვხვდება. მისი განმარტებით, ეს დისტრიბუტორებთან არსებული შეთანხმებების შედეგია.
მისივე თქმით, დიდი სავაჭრო ქსელები ხშირად არჩევენ მხოლოდ იმ პროდუქტებს, რომლებიც ყველაზე დიდ ფასდაკლებას ან ფინანსურ ბონუსს სთავაზობენ.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
სურსათის ბაზარზე კონკურენციის საკითხი და სავაჭრო ქსელებისა და მომწოდებლების ურთიერთობა მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში რეგულირების საგანია. ევროკავშირში, მაგალითად, ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო ე.წ. არამართლზომიერ სავაჭრო პრაქტიკებს, რომლებიც შესაძლოა მცირე მომწოდებლებსა და მწარმოებლებს აზიანებდეს.
ევროკავშირის შესაბამისი დირექტივა კრძალავს რიგ პრაქტიკებს, რომლებიც დიდ სავაჭრო ქსელებს ანიჭებს უპირატესობას და ზღუდავს მომწოდებლების კონკურენტუნარიანობას. ასეთ პრაქტიკებში შედის, მაგალითად, გადაჭარბებული საფასურის დაწესება ან პროდუქციის განთავსებისთვის დამატებითი გადასახადები [1].
მსგავსი რეგულაციები მოქმედებს აშშ-სა და სხვა ქვეყნებშიც, სადაც კონკურენციის სააგენტოები პერიოდულად სწავლობენ საცალო ბაზრის სტრუქტურას და ბაზარზე დომინანტური მოთამაშეების გავლენას [2].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სურსათის ბაზრის სტრუქტურა ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად შეიცვალა. მსხვილი საცალო ქსელების ზრდამ ბაზარზე კონკურენციის ახალი პირობები შექმნა, რაც განსაკუთრებით აისახა ადგილობრივ მწარმოებლებსა და დისტრიბუტორებზე.
საპარლამენტო კომისიის ფარგლებში გამართული განხილვების დროს სხვადასხვა სექტორის წარმომადგენლებმა მიუთითეს, რომ საცალო ქსელების მიერ დაწესებული გადასახადები და სავაჭრო პირობები პროდუქციის საბოლოო ფასზეც მოქმედებს.
ამავე დროს, საცალო სექტორი აღნიშნავს, რომ ფასებზე გავლენას ახდენს მრავალი ფაქტორი, მათ შორის ლოგისტიკური ხარჯები, იმპორტის ღირებულება, ენერგიის ფასები და საერთაშორისო ბაზრების ცვლილებები.
სურსათის ფასების საკითხი საქართველოში ფართო საზოგადოებრივი ინტერესის საგანია და ამ თემაზე დამატებითი ანალიზები პერიოდულად ქვეყნდება სხვადასხვა მედიაპლატფორმაზე, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
საცალო ვაჭრობის სექტორში მიმდინარე დისკუსია აჩვენებს, რომ სურსათის ფასების ფორმირებაზე გავლენას მრავალი ფაქტორი ახდენს, მათ შორის სავაჭრო ქსელებისა და დისტრიბუტორების ურთიერთობა. სხვადასხვა ბაზრის მონაწილეები განსხვავებულ შეფასებებს აკეთებენ იმის შესახებ, თუ რომელი რგოლი ახდენს ყველაზე დიდ გავლენას ფასების ზრდაზე.
დისტრიბუტორების მიერ შეთავაზებული ფინანსური ბონუსები და ფასდაკლებები, როგორც ბაზრის მონაწილეები აღნიშნავენ, შესაძლოა გავლენას ახდენდეს პროდუქციის არჩევანზე და კონკურენციის პირობებზე. ამ საკითხის შეფასება, როგორც პარლამენტში მიმდინარე განხილვებიდან ჩანს, კვლავ განხილვისა და დამატებითი ანალიზის საგნად რჩება.
წყაროები
- European Commission. Directive on Unfair Trading Practices in the food supply chain. Available at: https://food.ec.europa.eu/horizontal-topics/unfair-trading-practices_en
- OECD. Competition issues in the food supply chain. Available at: https://www.oecd.org/competition/competition-in-food-supply-chains.htm
