პარლამენტში სასურსათო პროდუქციის, მედიკამენტებისა და საწვავის ფასწარმოქმნის სტრუქტურის შემსწავლელი დროებითი საგამოძიებო კომისიის რიგით მეექვსე სამუშაო სხდომაზე საცალო ქსელების წარმომადგენლებმა საცალო ბაზრის მუშაობის პრინციპებზე ისაუბრეს. „უნივერსამის“ დამფუძნებელმა იოსებ ღუდუშაურმა განაცხადა, რომ ე.წ. „ქეშბექი“ მისთვის წარმოადგენს მარკეტინგულ შემოსავალს და მისი გაუქმება თავად საცალო ქსელის საქმიანობაზე არსებით გავლენას არ მოახდენს, თუმცა შესაძლოა დამატებითი პრობლემები შექმნას დისტრიბუციის სექტორში.
მოვლენების აღწერა
საქართველოს პარლამენტში მიმდინარე ფასების შემსწავლელი დროებითი საგამოძიებო კომისიის მეექვსე სამუშაო სხდომა საცალო სავაჭრო ქსელების წარმომადგენლების მონაწილეობით გაიმართა. სხდომაზე განხილვის მთავარი თემა იყო სასურსათო პროდუქციის, მედიკამენტებისა და საწვავის ფასწარმოქმნის სტრუქტურა და იმ ეკონომიკური ფაქტორები, რომლებიც საბოლოო ფასზე გავლენას ახდენს.
შეხვედრაში მონაწილეობდნენ სხვადასხვა ქსელური მარკეტის ოპერატორები. მათ კომისიის წევრებს საცალო სექტორის საქმიანობის პრაქტიკული ასპექტები გააცნეს, მათ შორის პროდუქციის ფასის ფორმირების მექანიზმები, სავაჭრო მარჟები და მომწოდებლებთან ურთიერთობის ფორმები.
„უნივერსამის“ დამფუძნებელმა იოსებ ღუდუშაურმა აღნიშნა, რომ ხშირად განხილვის საგანი ხდება ე.წ. „ქეშბექი“, რომელსაც იგი მარკეტინგულ შემოსავალად აფასებს. მისი თქმით, თუ ასეთი მექანიზმი საერთოდ გაუქმდება, მისთვის, როგორც საცალო ქსელის წარმომადგენლისთვის, არსებითი ცვლილება არ მოხდება, თუმცა უფრო რთული მდგომარეობა შესაძლოა შეექმნას დისტრიბუციის სფეროს.
მისი განმარტებით, საცალო ქსელებში მოქმედი ფასდაკლებები და მარკეტინგული შეთანხმებები ბაზრის ფუნქციონირების ერთ-ერთი ნაწილია და მათი მიზანია პროდუქციის გაყიდვების მხარდაჭერა.
კონტექსტი და ფონი
სურსათის, მედიკამენტებისა და საწვავის ფასების საკითხი საქართველოში ბოლო პერიოდში აქტიურად განიხილება როგორც პოლიტიკურ, ისე ეკონომიკურ დონეზე. ხელისუფლების ინიციატივით შეიქმნა დროებითი საგამოძიებო კომისია, რომლის მიზანია ბაზარზე ფასების ფორმირების მექანიზმების დეტალური შესწავლა.
კომისია სხვადასხვა სექტორის წარმომადგენლებს ეტაპობრივად უსმენს, რათა სრული სურათი შეიქმნას იმ ფაქტორების შესახებ, რომლებიც გავლენას ახდენს საცალო ფასებზე. განხილვების ფარგლებში უკვე ჩატარდა რამდენიმე სამუშაო შეხვედრა, რომლებშიც მონაწილეობდნენ როგორც ადგილობრივი მწარმოებლები, ისე იმპორტიორები და დისტრიბუტორები.
პირველ შეხვედრებზე კომისიამ კვერცხის, რძისა და რძის პროდუქტების, ხორცპროდუქტების, ხილ-ბოსტნეულის, წვენებისა და ჯემების მწარმოებლებს მოუსმინა. მოგვიანებით განხილვა შეეხო ასევე პურ-პროდუქტების და ტკბილეულის მწარმოებლებს.
შემდგომ ეტაპზე კომისიამ საშუალო ზომის იმპორტიორ-დისტრიბუტორების წარმომადგენლებს მოუსმინა, რომელთა წლიური ბრუნვა 100 მილიონ ლარზე ნაკლებს შეადგენს. მოგვიანებით გაიმართა შეხვედრა მსხვილი სადისტრიბუციო კომპანიების წარმომადგენლებთანაც.
ამ ეტაპზე განხილვების მთავარი მიზანია იმის დადგენა, თუ როგორ ნაწილდება ფასის ფორმირების პროცესში სხვადასხვა რგოლის — მწარმოებლების, დისტრიბუტორების და საცალო ქსელების — ეკონომიკური გავლენა.
დეტალები და ფაქტები
იოსებ ღუდუშაურის განცხადებით, საცალო ქსელები ახალი პროდუქციის მიღებისას ხშირად სთხოვენ მომწოდებლებს ფასდაკლებას, რომელიც შეიძლება სხვადასხვა ფორმით იყოს წარმოდგენილი, მათ შორის ე.წ. „ქეშბექის“ სახით.
მისი თქმით, „უნივერსამის“ ქსელში არ არსებობს თაროს განთავსების გადასახადი ან ქსელში შესვლის საფასური. მისი განმარტებით, ერთადერთი კომერციული შეთავაზება შესაძლოა შეეხებოდეს ე.წ. „პრომო თაროს“ — მაღაზიაში განსაკუთრებულ ადგილს, სადაც პროდუქცია უკეთესად ჩანს მომხმარებლისთვის. ასეთ შემთხვევაში ქსელი თავად წყვეტს, დაუთმობს თუ არა მომწოდებელს ამ ადგილს უფასოდ, ან მოხდება შესაბამისი თანხის გადახდა.
ღუდუშაურის განცხადებით, კომისიაზე წარმოდგენილ კომპანიებს შორის არცერთს არ აქვს დაახლოებით 40%-იანი „ქეშბექი“. მისი თქმით, „უნივერსამის“ შემთხვევაში აღნიშნული მაჩვენებელი საშუალოდ 15–25 პროცენტის ფარგლებში მერყეობს.
მისივე ინფორმაციით, 2024 წლის ფინანსური ანგარიშგების მიხედვით, „ქეშბექის“ წილი კომპანიის მთლიანი ბრუნვის დაახლოებით 7 პროცენტს შეადგენს.
ღუდუშაური განმარტავს, რომ მიღებული ფასდაკლებები ქსელს საშუალებას აძლევს პროდუქციის სხვადასხვა ჯგუფზე განსხვავებული ფასნამატი განსაზღვროს. მაგალითად, ზოგი პროდუქცია შეიძლება 50%-იანი მარჟით გაიყიდოს, ნაწილი — 20%-ით, ხოლო გარკვეული კატეგორია — დაახლოებით 8%-ით.
მისი თქმით, საცალო ქსელებში არის პროდუქტები, რომლებზეც საერთოდ არ მოქმედებს „ქეშბექი“. ასეთ კატეგორიაში შედის პირველადი მოხმარების საქონელი, როგორიცაა იაფიანი ზეთი, წონის შაქარი, ფქვილი, წონის წიწიბურა და ბრინჯი.
ღუდუშაურის თქმით, სწორედ ამ კატეგორიაზე მუშაობს ყველაზე დაბალი ფასნამატი — დაახლოებით 6%-მდე. ამავე დროს, მაღაზიაში პროდუქციის შენახვისა და ოპერირების საერთო ხარჯი დაახლოებით 17%-ს აღწევს.
მისი შეფასებით, ამ პირობებში საცალო ქსელები ხშირად სხვა პროდუქციის მარკეტინგული შემოსავლებით აბალანსებენ პირველადი მოხმარების საქონლის დაბალ მარჟას. მაგალითად, ღვინის კატეგორიიდან მიღებული შემოსავალი შეიძლება გამოყენებული იყოს ისეთი პროდუქციის ფასის სტაბილურად შესანარჩუნებლად, როგორიცაა შაქარი ან სხვა ძირითადი საკვები.
ღუდუშაურის თქმით, თუ „ქეშბექის“ სისტემა მთლიანად გაუქმდება, ეს ბალანსი შეიცვლება და შესაძლოა პირველადი მოხმარების საქონელზე ფასების ზრდის რისკიც გაჩნდეს.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
სურსათის მიწოდების ჯაჭვში ფასდაკლებების, მარკეტინგული ბონუსებისა და სავაჭრო შეთანხმებების პრაქტიკა საერთაშორისო ბაზრებშიც ფართოდ არის გავრცელებული. საცალო ქსელებსა და მომწოდებლებს შორის მსგავსი ფინანსური მექანიზმები ხშირად გამოიყენება პროდუქციის განთავსების, რეკლამის ან გაყიდვების სტიმულირების მიზნით.
ევროკავშირის ქვეყნებში ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ე.წ. არასამართლიან სავაჭრო პრაქტიკებს, რომლებიც შესაძლოა გავლენას ახდენდეს ბაზარზე კონკურენციაზე. ევროკავშირის შესაბამისი დირექტივა მიზნად ისახავს ისეთი პრაქტიკის შეზღუდვას, რომელიც მცირე მწარმოებლებს ან მომწოდებლებს არათანაბარ მდგომარეობაში აყენებს [1].
საერთაშორისო ორგანიზაციების შეფასებით, საცალო ბაზრის სტრუქტურა ხშირად განსაზღვრავს იმას, თუ როგორ ნაწილდება მოგება მიწოდების ჯაჭვის სხვადასხვა რგოლს შორის — მწარმოებლებს, დისტრიბუტორებსა და საცალო ქსელებს შორის [2].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საცალო სავაჭრო ქსელების განვითარება ბოლო ათწლეულში მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ქსელური მარკეტების გაფართოებამ შეცვალა როგორც პროდუქციის დისტრიბუციის სისტემა, ისე ფასების ფორმირების პროცესი.
საპარლამენტო კომისიის ფარგლებში მიმდინარე განხილვები მიზნად ისახავს სწორედ ამ სისტემის უკეთ გააზრებას. კომისიის წევრები სხვადასხვა სექტორის წარმომადგენლებს უსმენენ იმის გასარკვევად, თუ რა ფაქტორები განსაზღვრავს სურსათისა და სხვა პირველადი მოხმარების პროდუქტების საბოლოო ფასს.
ამ პროცესის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია პერიოდულად ქვეყნდება ქართულ მედიაში, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge.
როგორც ცნობილია, ფასების შემსწავლელი დროებითი საგამოძიებო კომისია მუშაობას სავარაუდოდ აპრილის ბოლომდე გააგრძელებს.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
პარლამენტში მიმდინარე განხილვები აჩვენებს, რომ საცალო ბაზარზე ფასების ფორმირება მრავალფაქტორული პროცესია, რომელშიც მონაწილეობენ მწარმოებლები, დისტრიბუტორები და სავაჭრო ქსელები. თითოეული მათგანი განსხვავებულად აფასებს ფასების ზრდის გამომწვევ მიზეზებს და საკუთარი სექტორის როლს.
საცალო ქსელების წარმომადგენლები აღნიშნავენ, რომ მარკეტინგული შეთანხმებები და ფასდაკლებები პროდუქციის კატეგორიებს შორის ფინანსური ბალანსის შენარჩუნებაში გამოიყენება. მათი შეფასებით, ასეთი მექანიზმები გარკვეულწილად ამცირებს პირველადი მოხმარების საქონლის ფასზე ზეწოლას.
საგამოძიებო კომისიის მუშაობის დასრულების შემდეგ მოსალოდნელია, რომ გამოქვეყნდება რეკომენდაციები, რომლებიც ბაზრის სტრუქტურისა და ფასების ფორმირების პროცესის უკეთ რეგულირებას შეეხება.
წყაროები
- European Commission. Directive (EU) 2019/633 on unfair trading practices in the agricultural and food supply chain. ხელმისაწვდომია: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2019/633/oj
- OECD. Competition issues in the food chain. ხელმისაწვდომია: https://www.oecd.org/competition/competitionissuesinthefoodchain.htm
