შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
საკვები დანამატების გამოყენება ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა, განსაკუთრებით იმ პროდუქტების მიმართ, რომლებიც რეკლამირდება როგორც წონის კლების, ენერგიის მომატების ან მეტაბოლიზმის „დაჩქარების“ საშუალებები. ამ პროცესში ხშირად ჩნდება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი გამოწვევა: მომხმარებლები იღებენ დანამატებს ექიმის კონსულტაციის გარეშე და ხშირად არც კი აკვირდებიან მათ შემადგენლობას.
ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ინგრედიენტია ქრომი — მიკროელემენტი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება პოლივიტამინებსა და კომერციულ დანამატებში. მიუხედავად იმისა, რომ ქრომი ბუნებრივად მონაწილეობს მეტაბოლურ პროცესებში, მისი დანამატის სახით მიღების ეფექტიანობა და უსაფრთხოება სერიოზული განხილვის საგანია. არსებული მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ქრომის დანამატებს არ აქვთ დადასტურებული სარგებელი სხეულის კომპოზიციის ან წონის კლების მიმართულებით, ხოლო ხანგრძლივმა გამოყენებამ შესაძლოა გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი გვერდითი მოვლენები [1], [2].
ამ თემაზე ინფორმირებული, აკადემიურად სანდო განხილვა აუცილებელია, რათა საზოგადოებამ შეძლოს ჯანმრთელობისთვის უსაფრთხო გადაწყვეტილებების მიღება, რაც სრულად შეესაბამება https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge მიზნებს.
პრობლემის აღწერა
ქრომი წარმოადგენს მიკროელემენტს, რომელიც ხშირად გვხვდება საკვებ დანამატებში და პოლივიტამინურ კომპლექსებში. ის განსაკუთრებით პოპულარულია იმ პროდუქტებში, რომლებიც პოზიციონირდება როგორც „მეტაბოლიზმის გამაძლიერებელი“ ან „წონის კლების დამხმარე“.
თუმცა მნიშვნელოვანია განვასხვაოთ კვებითი საჭიროება და დანამატის სახით მაღალი დოზით მიღება. საკვები დანამატების ბაზარზე ხშირია ეტიკეტირების პრობლემაც, როდესაც პროდუქტის შემადგენლობა შეიძლება იყოს არაზუსტი ან არასწორად მითითებული, რაც ზრდის რისკებს მომხმარებლისთვის [3].
ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი აქტუალურია, რადგან დანამატების უკონტროლო მოხმარება განსაკუთრებით გავრცელებულია თვითნებური „ჯანმრთელობის გაუმჯობესების“ პრაქტიკაში, რაც ხშირად ხდება სამედიცინო ზედამხედველობის გარეშე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ქრომის დანამატების ეფექტიანობა წონის კლებისა და სხეულის კომპოზიციის გაუმჯობესების მიზნით მრავალჯერ იქნა შესწავლილი. სისტემური მიმოხილვები აჩვენებს, რომ ქრომის დანამატებს არ აქვთ კლინიკურად მნიშვნელოვანი გავლენა სხეულის მასაზე ან ცხიმოვანი ქსოვილის შემცირებაზე [1].
გარდა არაეფექტიანობისა, არსებობს სერიოზული შეშფოთება მისი დაგროვების პოტენციალზე ორგანიზმში და გვერდითი ეფექტების განვითარების რისკზე, განსაკუთრებით ხანგრძლივი მოხმარებისას.
კლინიკურ ლიტერატურაში აღწერილია შემდეგი შესაძლო ზემოქმედებები:
- რკინის მეტაბოლიზმის დარღვევა და თუთიის შეთვისების შეფერხება
- ანემიის განვითარების რისკი
- ქრომოსომული დაზიანების პოტენციალი
- კოგნიტური ფუნქციის გაუარესება
- ინტერსტიციალური ნეფრიტი და თირკმლის დაზიანება
- კუჭ-ნაწლავის გაღიზიანება, კანკალი და უძილობა [2], [4]
განსაკუთრებით საყურადღებოა ქრომის კომბინაცია სტიმულანტებთან, როგორიცაა ეფედრინი. ასეთი კომბინაცია დაკავშირებულია მძიმე გულ-სისხლძარღვთა გართულებებთან, მათ შორის ჰიპერტენზიასთან, ინსულტთან და სიკვდილის რისკთან [5].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საკვები დანამატების გლობალური ბაზარი სწრაფად იზრდება, ხოლო მომხმარებელთა დიდი ნაწილი იღებს პროდუქტებს რეგულარული სამედიცინო შეფასების გარეშე [3].
მეტაანალიზები მიუთითებს, რომ ქრომის დანამატების მიერ გამოწვეული წონის კლების ეფექტი მინიმალურია და კლინიკურად უმნიშვნელო [1].
FDA და NIH აღნიშნავენ, რომ დანამატების უსაფრთხოება ხშირად ნაკლებად მკაცრად კონტროლდება, ვიდრე მედიკამენტების, რაც მომხმარებლებს დამატებითი სიფრთხილისკენ მოუწოდებს [6].
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO და NIH ხაზს უსვამენ, რომ მიკროელემენტების დანამატები უნდა გამოიყენებოდეს მხოლოდ დადასტურებული დეფიციტის ან კონკრეტული სამედიცინო ჩვენების შემთხვევაში [6], [7].
The Lancet და BMJ ხშირად აღნიშნავენ, რომ „მეტაბოლიზმის გამაძლიერებელი“ დანამატების კომერციული პოპულარობა ხშირად არ ემთხვევა რეალურ სამეცნიერო მტკიცებულებებს და საჭიროებს მკაცრ რეგულაციას [8].
საერთაშორისო რეგულატორები ასევე ყურადღებას ამახვილებენ ეტიკეტირების სიზუსტეზე და მომხმარებელთა ინფორმირებულობის აუცილებლობაზე.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საკვები დანამატების ბაზარი ფართოვდება, ხოლო მომხმარებლები ხშირად იღებენ პოლივიტამინებსა და „ენერგიის გამაძლიერებელ“ პროდუქტებს ექიმის რეკომენდაციის გარეშე.
ამ პირობებში მნიშვნელოვანია ხარისხის კონტროლი და სერტიფიცირების სისტემები, რაც უკავშირდება https://www.certificate.ge სტანდარტებს.
ასევე მნიშვნელოვანია აკადემიური სივრცეების როლი, როგორიცაა https://www.gmj.ge, სადაც მსგავსი საკითხები უნდა განიხილებოდეს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინის ჩარჩოში.
საზოგადოებრივი ინფორმირებულობის გაზრდა ხელს უწყობს უსაფრთხო არჩევანს და ჯანდაცვის სისტემის ეფექტიანობას.
მითები და რეალობა
მითი: ქრომი ხელს უწყობს სწრაფ წონის კლებას
რეალობა: კვლევები აჩვენებს, რომ ქრომის დანამატებს არ აქვთ კლინიკურად მნიშვნელოვანი ეფექტი სხეულის მასაზე [1].
მითი: რადგან ქრომი მიკროელემენტია, მისი მიღება ყოველთვის უსაფრთხოა
რეალობა: მაღალი დოზებით და ხანგრძლივად მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს ანემია, თირკმლის დაზიანება და ნერვული სიმპტომები [2], [4].
მითი: დანამატები ყოველთვის ზუსტად არის ეტიკეტირებული
რეალობა: საერთაშორისო კვლევები მიუთითებს, რომ დანამატების ნაწილი შეიძლება იყოს არასწორად მონიშნული ან შეიცავდეს დამატებით ინგრედიენტებს [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა ქრომი აუცილებელი ორგანიზმისთვის?
დიახ, მცირე რაოდენობით ქრომი მონაწილეობს მეტაბოლურ პროცესებში, თუმცა მისი დეფიციტი იშვიათია [7].
ეხმარება თუ არა ქრომი წონის კლებაში?
მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ დანამატის სახით მიღებული ქრომი არ იძლევა მნიშვნელოვან შედეგს წონის კლებისთვის [1].
რა რისკები უკავშირდება ხანგრძლივ მოხმარებას?
შესაძლებელია ანემია, თირკმლის დაზიანება, კოგნიტური გაუარესება და სხვა გვერდითი მოვლენები [2], [4].
რატომ არის საშიში ქრომის კომბინაცია სტიმულანტებთან?
ეფედრინთან ან მსგავს ნივთიერებებთან ერთად მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს მძიმე გულ-სისხლძარღვთა გართულებები [5].
ექიმი-დერმატოლოგი ზაზა თელია სოციალურ ქსელში მორიგ საინტერესო პოსტს ავრცელებს.
„Chromium (ქრომი) – ერთ-ერთი მიკროელემენტი რომელიც უხშირესად გვხვდება საკვებ დანამატებში და პოლივიტამინებში.საკვებ დანამატებს ხშირად ისე იღებენ, რომ არც აკვირდებიან შემადგენლობას, რომელიც ისედაც შესაძლებელია იყოს არაზუსტი, არასწორი (mislabeled) სამეცნიერულ მტკიცებულების სწრაფი მიმოხილვა:ქრომს არ აქვს ეფექტი სხეულის კომპოზიციაზე, აღნაგობაზე როდესაც ის მიღებულია დანამატის სახით.ანუ წონის კლების მიზნით როცა გინიშნავენ არაეფექტურია.გარდა ამისა არსებობს სერიოზული შეშფოთება მისი ორგანიზმში დაგროვების გამო პოტენციური გვერდითი ეფექტების გამოწვევის მხრივ, განსაკუთრებით ხანგრძლივი მოხმარების დროს. გვერდითი ეფექტები: ხელს უშლის რკინის მეტაბოლიზმს და თუთიის შეთვისებას, ხანგრძლივი მოხმარება დაკავშირებულია სერიოზულ გვერდით ეფექტებთან, მათ შორის – ანემია, ქრომოსომული დაზიანება, კოგნიტური უნარის გაუარესება, ინტერსტიციალური ნეფრიტი, კუჭ-ნაწლავის გაღიზიანება, კანკალი, უძილობა. კომერციულად აკრძალულია მისი წარმოება ეფედრინთან ერთად, რადგან კომბინირებულად მიღებულმა დაბალმა დოზებმაც კი შესაძლოა გამოიწვიოს ჰიპერტენზია, ინსულტი და სიკვდილი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ -მაგალითად ადამიანი რომელიც იღებს რომელიღაც სტიმულანტს, ენერგიის გასაუმჯობესებელ საშუალებას – მასში შესაძლოა შედიოდეს ეფედრინიდათუ ის ამის გარდა კიდევ იღებს რომელიმე სხვა დანამატს ან ვიტამინებს – მათში შეიძლება ასევე შედიოდეს ქრომი ამ ორი ნივთიერების კომბინაციამ გამოიწვიოს სიკვდილი“ – წერს ექიმი სოციალურ ქსელში.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ქრომი ფართოდ გავრცელებულია საკვებ დანამატებში, თუმცა არსებული სამეცნიერო მტკიცებულებები არ ადასტურებს მის ეფექტიანობას წონის კლების ან სხეულის კომპოზიციის გაუმჯობესების მიზნით.
ხანგრძლივი და უკონტროლო გამოყენება დაკავშირებულია სერიოზულ გვერდით მოვლენებთან, მათ შორის ანემიასთან, თირკმლის დაზიანებასთან და ნერვული სისტემის სიმპტომებთან. განსაკუთრებით მაღალი რისკი არსებობს სტიმულანტებთან კომბინაციის შემთხვევაში.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის აუცილებელია ინფორმირებული არჩევანი, რეგულაციის გაძლიერება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომა დანამატების გამოყენებისას.
წყაროები
- Onakpoya I, Posadzki P, Ernst E. The efficacy of chromium supplementation in weight loss: a systematic review and meta-analysis. Obes Rev. 2013. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hwang ES, Song SB. Possible adverse effects of high-dose chromium supplements. Nutrients. 2020. Available from: https://www.mdpi.com
- Cohen PA. Mislabeled dietary supplements and consumer safety. JAMA. 2018. Available from: https://jamanetwork.com
- Vincent JB. Chromium: is it essential, pharmacologically relevant, or toxic? Mol Nutr Food Res. 2019. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com
- FDA. Ephedrine alkaloids and dietary supplement risks. Available from: https://www.fda.gov
- NIH Office of Dietary Supplements. Chromium fact sheet for consumers. Available from: https://ods.od.nih.gov
- World Health Organization. Trace elements in human nutrition and health. Available from: https://www.who.int
- BMJ. Dietary supplements and evidence-based practice. Available from: https://www.bmj.com
